Сахаҕа сүрүннээн ХХ-с үйэҕэ баар буолбут уонна ханнык да идэтээҕэр ордук тарҕаммыт идэ — «бараммат-хороммот банаардаах-сырдыктаах» диэн хоһуйуллубут УЧУУТАЛ идэтэ.
Саха улахан прозатыгар учууталга, оскуола олоҕор анаммыт икки биллиилээх арамааннар бааллар: Софрон ДАНИЛОВ «Сүрэх тэбэрин тухарыта» уонна ДАЛАН «Дьикти сааһа»
Бу кинилэр кэккэлэрин хаҥатар өссө биир сэһэн баара киэҥник тарҕаммакка сылдьар эбит. Бу — Арассыыйа айымньылаах педагогикатын академига, учуутал Константин ЧИРЯЕВ «КУТАЙА ОСКУОЛАТЫГАР» диэн айымньыта. Инники икки арамааннар сэбиэскэй тутул өрөгөйдөөн турбут кэмнээҕи оскуоланы көрдөрөр эбит буоллахтарына, «Кутайа оскуолатыгар» быһыы-майгы дойдубутугар уларыта тутуу буолан эрэринээҕи кэмҥэ тиэрдэр.
«…Партия райкомун бастакы сэкиритээрэ Унаарап массыына ыытан, соһуччу икки коммуниһы ыҥыттаран ылбыта: сопхуос мастарыскыайын тоҥорбут хачыгаар Хоруунабы уонна учуутал Кыымабы. Дьон соһуйбута, ыҥырыллыбыттар да уолуһуйбуттара. Хоруунап туохха сэмэлэниэхтээҕэр адьас мунаарбат. Оттон Кыымап: «Үҥсүү киирдэҕэ», — диэн, «Волга» массыына кэтэх кириэһилэтигэр тимирдьи олорон, кэнники икки сыллааҕы олоҕор, үлэтигэр буруйга-сэмэҕэ аахсыллыах туох баарын өрө-таҥнары сыымайдаабыта»…