Саха этигэн тыла

Биһиги Бахсыбыт нэһилиэгэ үгүс үһүйээннээх, кистэлэҥнээх дойду. Ол онтон биир үһүйээни кэпсиэм. Бахсыга Слепцов Петр Иванович диэн ааттаах оһуохайдьыт, тыллаах-уустаах, Бахсы былыргытын үчүгэйдик билэр, сылгыһыт киһи баара. Кини оҕолоро, сиэттэрэ билигин манна олохсуйан олороллор. Урут колхуоска, сопхуоска сайын от биригээдэлэрэ тэриллэллэрэ. Биригээдэҕэ улахан дьону кытта оҕолор эмиэ тэҥҥэ сылдьаллара. Барыта илии үлэтэ буолар. Бүөтүр Уйбаанабыс …

Кыл Харбаабыт диэн сир кистэлэҥэ (үһүйээн) Читать полностью »

Емельян Ярославскай (Губельман) Саха сирин устуоруйатыгар бэйэтин суолун-ииһин хаалларбыт киһи буолар. Кини идэтийбит революционер, судаарыстыбаннай уонна партийнай диэйэтэл, ССРС-га итэҕэли утары охсуһууну көҕүлээччи уонна салайааччы. Кини салайбыт кистэлэҥ куруһуогуттан Саха Өрөспүүбүлүкэтин  төрүттээбит уонна салайбыт саха чулуу дьоно үүнэн, кынаттанан тахсыбыттара. Е.М. Ярославскай 1878 с. Чита куоракка көскө кэлбит дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Читатааҕы училищены бүтэрэн баран …

Емельян Ярославскай хаалларбыт суола-ииһэ сүппэт (төрөөбүтэ 145 сылыгар) Читать полностью »

Чороон – сиэр-туом толоруутугар уонна кымыс иһиитигэр аналлаах иһит. Урут билим таһымнаах суруйууларга үс атахтаах чороон, кэлин XVIII үйэлэртэн оҥоһуллар, туттуллар курдук суруйаллара: «Похоже на то, что треногие чороны возникли значительно позже. XVII век таких чоронов не знает [Потапов. 1972, с. 63]. Иннокентий Афанасьевич Потапов 1970-с сылларга Саха кыраайы үөрэтэр түмэл археологическай хаһыыларыгар көстүбүт биир …

Кэтэрдиллэр уонна уһуллар үс атахтаах чороон Читать полностью »

Бу кэпсээни учуутал Р.И. Александров (1927-2007) «Для записок по этнографии и истории. 1977 г.» тэтэрээтигэр суруйан хаалларбыт. Сэhэнньит киhи – Бүлүү Бороҕонун олохтооҕо Иосиф Тимофеевич Мальцев (1899-1996). Бу кырдьаҕас биир кэпсээнэ «Саха төрүт остуоруйалара» (Новосибирскай, 2008) кинигэҕэ киирбитэ. Манна Уоhук оҕонньор сэргэ туруоруутун туhунан сэдэх кэпсээнин хайдах баарынан ааҕааччыларга тиэрдэбит. Түгэнинэн туhанан, култуура колледжын учууталыгар …

Сахалар сэргэни туруоруулара | САХА ЭТИГЭН ТЫЛА Читать полностью »

Хайа баҕарар омукка былыр-былыргыттан оҕо төрөөһүнэ үгүс сиэрдээх-туомнаах буолара. Дьахтар хат буолуоҕуттан быыһаныар диэри кэмҥэ барытыгар хааччахтыыр, көмүскүүр сиэр-туом баара. Омуктар манна сыһыаннаах үгэстэрин тэҥнээн көрдөххө, саха киэнигэр ордук майгынныырынан бүрээттэр үгэстэрэ чугас эбит. Тоҕотун билигин көрүөхпүт. Бүрээт дьахтара хат буоллаҕына, эмиэ сахаларга курдук, аһыыр аһыгар элбэх хааччах киирэрэ: хой сототун уҥуоҕун этин, лаппаахытын этин …

Сахаларга уонна бүрээттэргэ оҕо төрөөһүнүн сиэрэ-туома Читать полностью »

Арассыыйа үтүөлээх Саха АССР норуодунай артыыһа Виктор Афанасьевич Саввин. Хас биирдии киһи оҕо сааһыттан саҕалаан төрөөбүт дойдутун искусствотын, култууратын өбүгэ саҕаттан илдьэ кэлбит үгэһин үөрэтэн көлүөнэттэн-көлүөнэҕэ тиэрдэн иһиэхтээх. Онно тыйаатыр искусство биир көрүҥэ буолан, сүрүн баһылыыр-көһүлүүр күүс буолар. Саха тыйаатыра туругурарын туһугар маңнайгы суолу солуурга үрдүк айыылартан ананан төрөөбүт курдук, аан айар аналлаах, модун дьоҕурдаах …

Саха чулуу артыыһа | САХА ЭТИГЭН ТЫЛА Читать полностью »

Гурвич Илья Самуилович (07.07.1919–12.03.1992) – устуоруйа билимин дуоктара, ССРС Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата. От ыйын 7 күнүгэр 1919 с. Минскэйгэ суол инженера Самуил Константинович Гурвич уонна быраас идэлээх Евгения Ильинична Гурвич (1886-1971) дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт. Бу сыл Гурвичтар Москваҕа көһөн кэлбиттэрэ. 1928 с. урукку техническэй интеллигенцияҕа сыһыаннаах эрэпириэссийэлэринэн сибээстээн, аҕатын балыырга түбэһиннэрэн тутан ылаллар, онон олус эрдэ …

Былыргы оонньуулар (этнография матырыйаалларынан) | САХА ЭТИГЭН ТЫЛА Читать полностью »

Билигин үгүс киһи саха үгэс буолбут таҥаһа дьабака бэргэһэ, бууктаах сон, халадаайдыҥы ырбаахы, кэһиэччик, хомуһуол сон дии саныыр. Бу ааттаммыт таҥас барыта, биллэн турар, төрүт таҥаспыт эрээри – хойут, ХIХ эрэ үйэҕэ баар буолбута. Ол иннинээҕи саха таҥаһа чыҥха атын этэ. Таҥаспыт-саппыт тоҕо итинник тосту уларыйбытын билигин көрүөхпүт. Саха таҥаһа кэм-кэрдии сабыдыалынан уларыйыыта. М.М. Носов …

Саха таҥаһа хайдах уларыйбытай? | САХА ЭТИГЭН ТЫЛА Читать полностью »

Археологическай хаһыылар булумньуларыттан былыр үйэҕэ олорон ааспыт киһи аймах устуоруйатын, туттар тэрилиттэн аһыгар-үөлүгэр тиийэ, хараллыбыт сиэриттэн-туомуттан архитектуратыгар тиийэ, ыарыыттан саҕалаан тоҕо өлбүтүгэр тиийэ о.д.а үөрэтиэххэ сөп. Ньурба улууһугар аан бастакы археологияны кытта ситимнээх дьайыы – аатырбыт Мындай Баай араҥаһын арыйыы буолбута. Маны Бүлүү уокуругун исправнига Б.Ф. Кочаровскай губернатор Скрипицын В.Н. дьаһалынан 1894 с. оҥорбута.  Көмүү олус …

Ньурба улууһугар археологическай хаһыылар | САХА ЭТИГЭН ТЫЛА Читать полностью »

Саха олоҕун быстыбат сорҕотунан, икки атахтааҕы араҥаччылааччы, итэҕэли кытта ситимнээччи, сиэрин-туомун ситэрээччи, сырдыгы да, хараҥаны да кытта алтыһыннарааччы ойуун, удаҕан буолар. Сахаҕа кинилэр тустарынан үгүс үһүйээн, номох хаалбыт. Араҥас аттыгар турар кэрэх мас. Ааптар хаартыскаҕа түһэриитэ. Ол курдук Ньурба сиригэр, чуолаан Күндээдэҕэ Кугдаар түөлбэтигэр, улаханнык биллибит, ″эдьиийбит″ диэн ааттанар удаҕан Буут Айыыта олорбута. Кини аҕата …

Буут Айыыта | САХА ЭТИГЭН ТЫЛА Читать полностью »