Саха этигэн тыла

Быйыл саха бөдөҥ учуонайа, Саха сиригэр уонна Сибииргэ академическай билим сайдыытыгар сүҥкэн өҥөлөөх чинчийээччи Алексеев Николай Алексеевич төрөөбүтэ 85 сылын бэлиэтиибит. Алексеев Н.А. 1938 с. тохсунньу 29 күнүгэр Ньурба улууһун III Бордоҥ (кэлин Күндээдэҕэ холбоммута) нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1954 с. Ньурба орто оскуолатын бүтэрэн баран дьоллоох Дьокуускай куоракка үөрэххэ туттарса аттаммыта. Кини тыл өттүгэр дьоҕурдаах буолан …

Билимҥэ киэҥ суолу тэлбитэ | САХА ЭТИГЭН ТЫЛА Читать полностью »

Шишигина Галина Николаевна, Амма улууһун Е.А.Шишигин аатынан Сатаҕай орто оскуолатын саха тылын, литэрэтиирэтин, култууратын учуутала Киhи аймах айбыт чулуу айымньытынан ааттанар П.А.Ойуунускай „Дьулуруйар Ньургун Боотур“ олоҥхотугар саха киhитэ аан дойдуну анаарар философиятын үс дойдү сирин-дойдутун дьүһүлгэнинэн сирэйдээн үтүө-мөкү туhунан өйдөбүлүн ырытан көрүөхпүт. Олоҥхо – өбүгэ кэс тыла, кистэлэҥнээх тыллар түмүллүбүт сүдү айымньыбыт буолар. Ол кистэлэҥи …

«Уот» — олоҥхо үс дойдутун арыйар күлүүс тыл Читать полностью »

И.Ф.Захаров-Кылыадьы Уус М.Н. Андросова-Ионова «Күлкүл Бөҕө оҕонньор, Силлирикээн эмээхсин» диэн олоҥхотугар Кыдай Бахсы аан дойдуну, тыынар тыыннааҕы айбыт Үрүҥ Айыы Тойон үһүс уолунан ааттаммыт. Кини олоҥхоҕо да, алгыска да хас даҕаны аатынан хоһуллар: Кыдай Махсыын, Кытай Бахсылааны, Кудай Бахсы, Түөнэ Моҕол, Лэҥкээһэй Уус, Чөмчөрүкээн Кырбытан о.д.а. Маҥнай айылларыгар, Кыдай Бахсы Айыы уола эрээри, кинини аллара …

Уус төрдө – Кыдай Бахсы Читать полностью »

Кэбээйи улууһугар Куокуй диэн ааттаах нэһилиэк баар. Ону кэлин Арҕас диэн уларытан ааттыыллар. Бу сиргэ былыр Куокуй диэн ааттаах хоһуун киһи өстөөхтөрүттэн саһан кэлэн олохсуйбут үһү. Кини кыыһын аатынан ааттаммыт Луҥха үрэх олус ыраас уулаах, кэрэ көстүүлээх. Мотуордаах оҥочонон устан истэххэ, бииртэн биир киһини тардар хатыламмат хартыыналар арыллан иһэллэр. Үрэх Өлүөнэ өрүскэ түһүүтүгэр остуол саҕа …

Хаамар батыйа | САХА ЭТИГЭН ТЫЛА Читать полностью »

Чинчийээччилэр бэлиэтииллэринэн, саха таҥаһыгар-сабыгар үйэлэртэн үйэлэргэ улаханнык уларыйбакка кэлбит таҥас көрүҥүнэн – атах таҥаһа буолар. Арай, оһуоругар-мандарыгар уларыйыылар бааллар. М.М. Носов бэлиэтииринэн, 19 үйэ иккис аҥаарыттан мааныга кэтэр этэрбэһи билэлиир буолбуттар. 18 үйэтээҕи саха материальнай култууратын чинчийбит археолог И.В. Константинов суруйарынан, саха этэрбэһин оһун тигиллиитэ юкагир атаҕын таҥаһыгар, оттон уллуҥун тигиитэ  соҕуруу түүр омуктарын киэнигэр …

Саха этэрбэһэ | САХА ЭТИГЭН ТЫЛА Читать полностью »

Нуучча этнограба уонна суруйааччыта, политсыылынай Исаак Владимирович Шкловскай (Дионео диэн псевдонимынан суруйар) “На крайнем Северо-Востоке Сибири” (1895 с.) диэн кинигэтигэр саха олоҕуттан элбэх чахчыны киллэрбитэ. Исаак Владимирович бэйэтин кэмигэр Арассыыйаҕа уонна аан дойду таһымыгар киэҥник биллибит публицист этэ. Ол курдук кини бастакы суруйууларын 1886-1892 с.с. Орто Халымаҕа сыылкаҕа олорон, Сибиир тиэмэтин арыйан бэчээттэппитэ. Сыылка кэнниттэн …

Саһарбыт чахчылар: политсыылынай этнограф үлэтиттэн Читать полностью »

(1898 – 21.06.1931) Г.В.Баишев-Алтан Сарын, Алтан, Хахайдаах Хабырыыс – саха норуотун биир чаҕылхай уола төрөөбүтэ 125 үбүлүөйдээх сыла быйыл бэлиэтэнэр.  Кини сахаттан биир маҥнайгы тыл үөрэхтээҕэ, ураты көрүүлээх учуонай, тюрколог, талааннаах суруйааччы, тылбаасчыт уонна уопсастыба диэйэтэлэ этэ. 60-ча сыл усталаах-туоратыгар “норуот өстөөҕө” диэн хара балыырдаах ааты сүгэн, отуччалаах эрэ эдэркээн киһи төрөөбүт дойдутугар, саха норуотугар …

Гавриил Васильевич Баишев-Алтан Сарын | САХА ЭТИГЭН ТЫЛА Читать полностью »

Саха таҥаһа, симэҕэ былыргы көрүҥүттэн хайдах уларыйан испитин, үөскээбит уонна сайдыбыт төрдүн туһунан сиһилии археолог, этнограф, Гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар кыһалҕаларын институтун научнай сотруднига Александра Прокопьевалыын кэпсэттибит. Д.М. Петров хаартыскаҕа түһэриитэ — Александра Николаевна, саха симэҕэр билигин сүппүт симэхтэр бааллар дуо? Алексей Колесов хаартыскаҕа түһэриитэ — Сүтэн хаалбыт көрүҥ диэн суох. Арай …

Cаха симэҕин былыргыта | САХА ЭТИГЭН ТЫЛА Читать полностью »

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай Мунньаҕын (Ил Түмэн) бэрэссэдээтэлин маҥнайгы солбуйааччы, “Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр тыллар тустарынан” СӨ Сокуон ылыллыбыта  30 сылыгар аналлаах тэрээһиннэри бэлэмниир хамыыһыйа бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков 2023 сыл тохсунньу 11 күнүгэр саха тылын, литэрэтиирэтин уонна култууратын учууталларын 2-с сийиэһин Уурааҕын бырайыагын дьүүллэһэр  мунньаҕы ыытта. Мунньахха кытыннылар: СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Местников, СӨ үөрэҕин уонна билимин …

Александр Жирков саха тылын, литэрэтиирэтин уонна култууратын учууталларын II сийиэһин түмүгүнэн мунньах ыытта Читать полностью »

          СӨ Национальнай бибилэтиэкэтэ, «Саха өйүн-санаатын баайын уонна култууратын сырдатар-чинчийэр киин” кэмиэрчэскэйэ суох автономнай тэрилтэ «Мин сахалыы саҥарабын» төрөөбүт тылынан хомоҕойдук саҥарарга, уус-уран айымньыны иҥэрэн ааҕарга үөрэтэр маастар-кылааһы уонна сахалыы дебат күрэһин тэрийэн ыыттылар. Бу тэрээһин Ил Дархан Гырааныгар кыайбыт ийэ тылы сайыннарыыга туһуланар бырайыак иитинэн буолла. «Төрөөбут тылынан  ааҕыы уонна саҥарыы сатабыла» тиэмэҕэ маастар-кылааһы …

“Мин сахалыы саҥарабын!” дебакка күрэс Читать полностью »