Саас баччаларга, үгэс курдук, өрүстэр хочолоругар олорор дьону көмүөл хаһан хамныаҕа уонна халаан уута хайдах ааһыаҕа долгутар. Росводресурс Өлүөнэ сүнньүнээҕи уу салалтатын салайааччытын солбуйааччы Федот Пермякову көрсөн, быйыл сааскы халааны чинчилээһини туоһуластым.
– Саас өрүстэр эстиилэригэр халаан уута тахсарыгар, өрүстэр кытылларынааҕы нэһилиэнньэлээх пууннарга, уопсайынан, урукку сылларга ууга бара сылдьыбыт сирдэргэ халааҥҥа барар куттал куруук баар, – диир Федот Федотович. – Иккиһинэн, биһиги үлэбитигэр Гидромет 1-кы №-дээх уу бүлүтүөнүгэр тирэҕирэбит. Бүтэһиктээх билгэлээһин муус устарга оҥоһуллубута, онтон күнүттэн-дьылыттан көрөн, көннөрөн, күнүн сыҕарытан эрэ биэрэллэр. Сүнньүнэн, быйыл саас Саха сирин улахан өрүстэригэр элбэх сыллаах орто көрдөрүүнү таһымныыр уу кэлэрэ сабаҕаланар. Ол курдук, Өлүөнэҕэ Хаҥалас, Дьокуускай, Нам, Кэбээйи (Сангаар) анныларынан нуорманы аһарар уу кэлиэ. Алдан өрүс орто сүүрүгэр эмиэ элбэх сыллаах орто көрдөрүүнү куоһарыа, ол аата Томпо, Уус Маайа улуустарын сирдэрэ хабыллаллар. Амма өрүс устатын тухары үрдүк уу ааһара чинчилэнэр. Халыма өрүс Үөһээ Халымаҕа уонна Орто Халымаҕа кутталлаах бэлиэҕэ чугаһаан, күүскэ халаанныа.
Харыы тахсара-тахсыбата халлаантан, күн-дьыл хаамыытыттан улахан тутулуктаах. Гидрометеорологтар аны сүүрбэччэ хонугунан, биир ыйынан хайдах-туох халлаан туруон курдат көрбөттөр, нуормаҕа чугасаһарын эбэтэр аһарарын ыйаллар. Уһун болдьохтоох билгэлээһиннэригэр быйыл саас ыам ыйыгар сөҥүү нуормаҕа чугаһын уонна кыратык тиийбэтин чинчилииллэр. Халлаан эмискэ итийэн ириэрдэҕинэ Өлүөнэҕэ Ленскэй, Хаҥалас, Дьокуускай, Нам, Бүлүү өрүскэ Бүлүү куорат, Халымаҕа Зырянка уонна Орто Халыма куорат анныларынан харыы үөскээн, кутталлаах бэлиэттэн 1-2 миэтэрэ тахсыан сөп.
– Муус төһө халыҥый?
– Чохтоох Хаҥалас уонна Зырянка бөһүөлэк туһаайыыларынан муус халыҥнык тоҥмута бэлиэтэнэр. Муус устар 20 күнүнээҕи кээмэйдээһин бастакытыгар – 140 см, ол эбэтэр орто көрдөрүүттэн 22 см халыҥын, иккиһигэр – 101 см, ол аата нуорманы 10 см аһарбытын көрдөрөр. Атын учаастактарга муус нуорматтан чараас.
– Эбэлэр хаһан эстиэхтэрэй?
– Өлүөнэ өрүспүт көмүөлүн Ленскэй куорат аннынан ыам ыйын 12, Покровскай куоракка ыам ыйын 16, Дьокуускайга ыам ыйын 17 күннэригэр күүтэбит. Онон элбэх сыллаах орто көрдөрүүгэ чугас. Ленскэй киэнэ күнэ күнүгэр сөп түбэһэр буоллаҕына, Дьокуускай куорат орто көрдөрүүтэ – ыам ыйын 18 күнэ. Улахан эбэ мууһун хаһан хамнатара ыаллыы Иркутскайтан тутулуктаах. Алдан өрүс мууһа Хаандыга аннынан ыам ыйын 11 күнүгэр эстэрэ күүтүллэр. Амма өрүс көмүөлэ Амма сэлиэнньэтигэр ыам ыйын 8, Таатта Харбалааҕар ыам ыйын 11 күннэригэр хамныыра сабаҕаланар. Бүлүү эбэ Сунтаар сэлиэнньэтин аннынан ыам ыйын 12, Ньурба куорат туһаайыытынан ыам ыйын 14, Бүлүү куорат аннынан ыам ыйын 16 күннэригэр эстиэҕэ. Халыма мууһун Зырянка аннынан ыам ыйын 17, Орто Халыма куорат туһаайыытынан ыам ыйын 21 күннэригэр уһуннарыаҕа. Хотугу өрүс быйыл арыый эрдэлиэ: орто көрдөрүү (нуорма) бастакытыгар – ый 20-тэ, иккиһигэр – ый 24-дэ диэн турар.
Ф.Ф. Пермяков сааскы халааҥҥа бэлэмнэнии сүнньүнэн мууһу кэбирэтиигэ туһуламмыт эрбэтэр-хараардар үлэлэр бу күннэргэ түмүктэнэн эрэллэрин, 2024 сыллааҕы халааҥҥа ылларбыт нэһилиэнньэлээх пууннары аахсан, үөһээ тэрилтэлэригэр туруорсан, хараардыллар иэни 161 гектарынан кэҥэтэн 859 гектарга диэри улаатыннарбыттарын, ол харыы тахсарын бохсорго көмөтө балачча көдьүүстээх буолуоҕун эттэ.
Василий Никифоров
Хаартыска: Ыксаллаах быһыы-майгы министиэристибэтин Саха сиринээҕи управлениета
Өссө ааҕыҥ:
Саха сиригэр сааскы халаантан сэрэтэр үлэ үксэ оҥоһулунна
Сообщение “Саха сирин улахан өрүстэригэр элбэх сыллаах орто көрдөрүүнү таһымныыр уу кэлиэҕэ” появились сначала на Улус Медиа.