Кыталык курдук ырыаҕа-хоһооҥҥо киирбит көтөр Саха сиригэр кэлэн, уйаланарын туһунан интэриэһиргиир дьон элбэх. Бүгүн “Саха сирэ” хаһыат саайтын ааҕааччыларыгар анаан РНА Сибиирдээҕи салаатын Ирбэт тоҥ биологическай кыһалҕаларын институтун инженер-чинчийээччитэ, кыталыктары анаан-минээн үөрэтэр Сергей Слепцов маннык кэпсээтэ:
— Кыталык туундараҕа саас эрдэ кэлэр көтөрдөртөн биирдэстэрэ буолар. Кини уйаланар сирин хаара уулла илигинэ кэлэр. Уһуннук кэтээн көрүү түмүгүнэн кыталыктар туундараҕа кэлэр бириэмэлэрэ — ыам ыйын бүтэһик нэдиэлэтэ уонна бэс ыйын саҕаланыыта. Кэтээн көрүү кэмигэр саамай эрдэ кэлиилэрэ — ыам ыйын 16 кунэ, саамай хойутаабыттара — бэс ыйын 3 күнэ. Син-биир атын көтөрдөр курдук кыталыктар кэлиилэрэ күн-дьыл туругуттан тутулуктаах. Күүстээх тыал, хаар-буурҕа түстэҕинэ аара тохтоон кэтэһэллэр. Сорох дьыл уйалар силээннэрин хаара ууллубакка сытар буоллаҕына, кэлэн үрдүнэн эргийэн баран, чугастааҕы үрэх диэки барааччылар. Ханнык баҕарар үрэх биэрэгэ кумах буолан хара сирдээх, ырбыылаах буолар. Төрүүр сирдэригэр үксүн үөрдэрэ ыhыллан, пааранан арахсан кэлэллэр, дэҥҥэ 4-8 үөрдээх кыталыктар баар буолаллар. Сорох пааралары кытта былырыыҥҥы оҕолоро кытта кэлсэр. Оҕото төрөппүттэриттэн кыра уонна көхсүгэр, моонньугар, төбөтүгэр былырыыҥҥы кугас түүлэрэ баар буолар.
Кыталык үрдүк, кураанах туундараҕа уйаламмат, уулаах, оттоох силээннэргэ уйаланар. Ол иһин кэлэн баран силээн хаара уулларын кэтэһэллэр. Сороҕор нэдиэлэ, уонча хонук кэтэһэллэр. Аһара халыҥ хаардаах, тымныы саастаах дьылга сорох кыталыктар уйаламматтар. Итинник дьылга ириэрии саҕаланнаҕына, силээн ууга барар, уйаланар сирдэрэ суох буолар. Ол эрээри маннык дьыл дэҥҥэ буолар. Үксүгэр саас бэйэтин бириэмэтигэр кэлэр.
Силээн хаара, сирэ тэҥнэспитин кэннэ кыталыктар отунан уйа туттан бараллар. Кыталыктар уйаламмыт бэлиэлэринэн моонньуларын төрдүн инчэҕэй буорунан сыбанан хараҥардыбыт буолаллар. Бу айылҕаттан улахан суолталаах көстүү буолар, атын кыталыктар итинник кыталыктары көтөн иһэн көрөн, үксүн эргийэн ааһаллар. Уйа туттан сымыыттаатылар да, атын чугаһаабыт атын кыталыктары, бэйэлэрин оҕолорун үүртэлииллэр. Бу үүртэлииллэрэ үлдьү үрдүлэригэр түһүү буолбатах, бастаан араастаан туттан-хаптан сөбүлээбэттэрин биллэрэллэр. Ону “өйдөөбөтөхтөрүнэ”, дьэ, дьиҥнээхтии саба түһэллэр. Итинник төрөппүттэриттэн үүрүллүбүт оҕолор бэйэлэрэ мустан, туспа үөр буолан, ханна эрэ бараллар, сорохторо муора кытыытыгар тиийэллэр. Дьэ, ити курдук тыйыс дойдуга кэлэн кыталыктар төрөөн-ууһаан бараллар.
Хаартыскаларга: 1. Олохтоох атыыр кыталык эдэр кыталыгы үүрэр. 2. Уйаламмыт кыталык көтөн иһэр.