Былыргыттан ытык сирдэр, айан суолун аартыктара саха дьонугар-сэргэтигэр улахан суолталаахтар. Ону баара, сотору-сотору социальнай ситимҥэ алаадьынан туолбут аартыктар хаартыскалара тарҕанар.
Бэлиэтээн суруйдахха, аартыктара нэһилиэктэргэ сыһыарыллыбыт буолаллар. Ол эрээри, нэһилиэктэр дьаһалталара аньыырҕаан дуу, хайдах дуу алаадьынан өрөһөлөммүт, бөҕүнэн туолбут аартыктары ыраастыыртан туттуналлар…
Собо, эт, алаадьы
Соторутааҕыта социальнай ситимҥэ “Дьэ, аһатан дьаабылаабыттар” диэн суруйан баран, сиргэ эргиччи сиикэй собо, эт, алаадьы ууруллубутун хаартыскалаан ыыппыттар. Сорохтор маны, “аһаппыт эрэ киһи диэн” эҥин курдук санааларын үллэстибиттэр этэ. Оттон сорохтор сэрэхэдийбиттэр, туох эрэ сиэри-туому толорбуттар диэбиттэрэ.
Саха дьоно аартыктарга тохтоон алаадьы, салама, тимир харчы, сиэбигэр туох баарынан бэлэх-туһах уурар идэлээх. Оҕо эрдэхпинэ сир ортото, нэһилиэккэ киирии аартыктар билиҥҥи курдук бөҕүнэн туолбуттарын өйдөөбөппүн. Кэлин дьон итэҕэлгэ болҕомто уурара элбээбитин көрөбүт. Ону кытта сиэри таһынан быһыы-майгы ытык сирдэр бөҕүнэн туолууларыгар тиэрдэр.
Саха итэҕэлинэн
Бэлиэ сирдэргэ, аартыктарга тохтоон ааһыы — олохсуйбут үгэс. Бу үгэс устунан бэлэх эрэ уурар сир курдук өйдөбүлү үөскэтэр буолбута ыраатта. Дьиҥэр, өбүгэлэрбит ытык сирдэргэ, аартыктарга тохтоон, сир-дойду иччитигэр сүгүрүйэн, аһатан ааһар үгэстэрэ буоллаҕа. Кэлин сахалыы итэҕэл күүһүрүүтүн кытта бэлэх-туһах, араас саламалар, бугул саҕа ууруллара бурдук ас арааһа элбээн иһэр. Дьон бэлиэ сирдэри ытыгылаан тохтоон ааһара туох куһаҕаннаах буолуой? Ол эрээри, өрөһөлөммүт ас үрдүгэр үрүт үөһэ дьапталҕалыыр туһата суох. Сири-дойдуну киртитии, ыһыы-тоҕуу эрэ курдук көстөр.
Саха итэҕэлинэн, ууруллубут аһы-үөлү кыыл-сүөл, көтөр-сүүрэр кэлэн илдьэ барыахтаах. Сырыы-айан төһөнөн элбэх да, аартыктарбыт сыбаалкаҕа кубулуйан иһэр курдуктар. Хас биирдии киһи бөҕүн-саҕын ыспакка, аһаабыт астарын хаатын, салапаанын бэлэх-туһах гына хаалларбатаҕына, тоҕо да ыһыллыай?
Сыбаалкаҕа кубулутумаҥ!
Хас биирдии улуус кыраныыссалаһар сирин-уотун эппиэтинэстээхтик көрүөхтээх-истиэхтээх. Улуус, нэһилиэк төһө сөпкө, ыраастык дьаһанан олорор мөссүөнэ аартыгынан сыаналанар. Хас да сыллааҕыта таатталар “Аартыгы аһатар алгыстаах ас” диэн бырайыагы толкуйдаан, сиэр-туом тутуһуллуутугар суолталаах үлэни оҥорбуттара. Ол алгыстаах аска чэй, мохуорка уонна иҥиир иэдьэгэйэ киирбитэ. Улуус-улуус ахсын маннык бырайыактар олоххо киирдэллэр, аартыктар сыбаалкаҕа кубулуйуо суох этилэрэ.
Атын эрэгийиэннэргэ хайдаҕый?
Атын эрэгийиэн олохтоохторун үгүстүк суол аартыгар араас тоҕойдорго, суол быһа охсуһуутугар турар өлбүт дьон өйдөбүнньүктэрэ, веноктара долгутар эбит. Айан суолугар аралдьытар уонна айылҕаҕа бөх-сах курдук хаалар диэн бэлиэтииллэр. Оттон тустаах дьоҥҥо маннык бэлиэлэр суол быһылааныгар суорума суолламмыт чугас киһилэрин үйэтитии буоллаҕа… Атын эрэгэйииэннэргэ, холобур, Бүрээтийэҕэ киирии аартыктарга тохтуур да эбит буоллахтарына, тимир харчыны да, алаадьыны да өрөһөлүү куппаттар. Ас-үөл, харчы хаалларар сирдэринэн кинилэргэ итэҕэллэрин түмэр дацаннар буолаллар. Ыраах сиртэн кэлээччилэр бэлэх-туһах уурбуттарын эмиэ сыһыарыллыбыт нэһилиэк дьаһалтата кэмиттэн-кэмигэр көрөр-истэр, ыраастыыр.
Аньыыргыахха сөп дуо?
Аартыктары хомуйууга үгүс киһи өрөһөлөммүт алаадьыны, маска ыйаммыт саламаны ылан бөххө быраҕарын аньыыргыыр, эгэ уот аһылыга оҥоруо дуо? Оттон тимир харчыны, алдьаммыт саппаас чааһы бэлэх хаалларан, бөҕү-саҕы элбэтэрин аньыырҕыа суоҕа. Бу уустук боппуруос тула алгысчыт Сайылык Бүөтүрэ санаатын маннык үллэһиннэ: “Аартыгы, сири-уоту аһатыыга хаһан да эт, балык ууруллубат. Маннык сиэри-туому ойууннар, удаҕаннар эрэ оҥоруохтарын сөп. Сири, аартыгы аһатар көннөрү дьон бурдук ас арааһыттан, чэй, табах бытарытан ууруохтарын сөп. Ытык маска тимири, бириэс быатын иилэр, баайар сатаммат. Итинник маска абааһы, куһаҕан тыын сөрүөстэр дииллэр. Билигин, чахчы, аартыктар, ытык мастар ахсын саламалар бөх курдук салыбыраан тураллар, ол тулатыгар өрөһөлүү алаадьы кыстанан сытар. Дьиҥэр, бу аһатыы барыта көтөр-сүүрэр кэлэн аһыырыгар, ыларыгар анаммыт. Сир-дойду иччитин аһатыы дэнэр. Бөх курдук бугулламмыт бурдук аска, өрөһөлөммүт тимир харчыга ханнык кыыл-сүөл чугаһыай? Аны туран, маннык ытык сирдэргэ, аартыктарга тимир да, кумааҕы да харчыны хаалларыы куһаҕан. Харчы диэн туттарга анаммыт, олоҕу хамсатар күүс буоллаҕа. Иччилэри харчынан манньалыыр сатаммат.
Тустаах нэһилиэктэр, улуустар аартыктары көрө-истэ, хомуйа сылдьыахтаахтар, сыбаалкаҕа кубулутуо суохтаахтар. Аҕам саастаах киһинэн алгыс сиэрин-туомун толотторон баран, мастан эргэ саламалары, тимир харчылары, курсуйбут алаадьылары барытын хомуйан бөххө кутуохха сөп. Салама ыйыыр буоллахха, кини хайаан да сылгы кылыттан оҥоһуллубут буолуохтаах. Сыл да аайы хомуйуохха сөп. Онно туох да аньыы-хара суох. Бөҕүнэн-саҕынан толорорбут ол аньыы буолар”.
САНААЛАР
Алексей Кондаков, Өймөкөөн улууһун Төрүт нэһилиэгин баһылыга:
— Биһиэхэ киирии аартык нэһилиэктэн 20 км тэйиччи турар. Урукку оҥоһуу буолан, саҥардыахпытын баҕарабыт. Тоҕо диэтэххэ, аартыкпыт чороон аҥаара, сылгы аҥаара оҥоһуулардаах. Дьон этэринэн, барыта аҥаардаммыт көстүү соччото суох үһү. Аны туран, аллараа баҕайы турар буолан, суолтан үчүгэйдик көстүбэт, тохтоон да ааһааччы аҕыйах. Кыараҕас буолан уһун айан тиэхиньикэлэрэ тохтооботтор, онон бөх-сах хаалбат. Былаан быһыытынан суолун тэҥнээн таас кутар уонна саҥалыы бырайыактаан оҥорор санаалаахпыт. Табылыннаҕына, күһүҥҥэ диэри бүтэриэхпит.
Святослав Сунхалыров, Таатта улууһун Тыараһа нэһилиэгин баһылыга:
— Таатта улууһугар киирии кыраныысса биһиги нэһилиэкпит сиригэр-уотугар турарынан уустугурдубакка, көрө-истэ, кэмиттэн-кэмигэр субуотунньуктаан ыраастыы олоробут. Баахтарга мунньуллар бөҕү-саҕы Таатта суолун оҥорооччулар дьаһайаллар. Өрөһөлөммүт алаадьылары, эргэрбит саламалары барытын хомуйан быраҕабыт. Улууска улахан тэрээһин эҥин ыытыллар буоллаҕына, улуус дьаһалтата биһиэхэ, тыараһаларга, эттэҕинэ, тута тахсан хомуйар, ыраастыыр үлэни ыытабыт. Бу соторутааҕыта улууспутугар тустууга күрэхтэһии буолбутугар эмиэ тахсан барытын дьаһайан киирбиппит. Биһиги маны улахан үлэ курдук ылыммаппыт. Нэһилиэк тэрилтэлэриттэн биирдии бэрэстэбиитэли хомуйан, начаас субуотунньуктаан кэбиһээччибит. Хас биирдии улуус, нэһилиэк аартыга ыраас буолуута нэһилиэнньэ хайдах туттан-хаптан олорорун туоһулуур дии саныыбын.