Бу өс хоһооно төһө оруннааҕый?
Маҕаһыын иннигэр биэстээх-алталаах уолу ийэтэ сосуһа сатыыр. Оҕо ытаан баран тохтообот. Букатын таһыллыбыт оҕо курдук иэрийэ-иэрийэ ытыыр. Ууллан эрэр хаарга, дьон ааһар сиригэр ыраас таҥаһын харыһыйбакка сытар, олох турбат.
Ийэ ааттаһа сатыыр, барбыта буолар. Ол тухары оҕото сытар. Аны кыыһыран хайа, мөхтөҕүнэ, окумалыттан ылан туруордаҕына, кыратык сахсыйдаҕына, аны видеоҕа устан тарҕатыахтара, куһаҕан ийэ диэн аат иҥэриэхтэрэ турдаҕа…
Балачча уһуннук сосуһа сатаан баран ийэ: “Чэ, чэ, тур, ылыахпыт билигин, тур, һыллыай”, — диэбитигэр, били ытаан иэрийэ сыппыт оҕо начаас уоскуйан хаалла, ойон турда. Итиэннэ туох да буолбатаҕын курдук ийэтин кытта сиэттиспитинэн маҕаһыыҥҥа киирбиттэрин сонньуйа көрбүтүм. Ити аата, оҕо тугу эрэ атыылаһыннараары ийэтигэр атаахтыыр дьүһүнэ диэн өйдөөбүтүм. Кини барытын өйдүүр, билэ-билэ соруйан тэбиэһирэн ытыыр “манипуляциялыыр” көрүҥэ итиччэ кыра сааһыттан сайдыбытын олус сөҕөн турардаахпын.
“Оҕоҕун атаахтатыаҥ, көтөр кынатын быһыаҥ” диэн саха өс хоһооно баар. Сорох дьон тапталы уонна атаахтатыыны үгүстүк буккуйаллар. Оҕо баҕарбытын барытын атыылаһан биэрэллэр, кыратык атаахтаан мунньараҥнаата да сөп буолаллар. Оҕону хайдах иитиэхтээхпитий? Оҕо ытаабатын, кыыһырбатын эрэ диэн айаҕын бүөлээн, талбытын барытын атыылаһыахтаахпыт дуо?
“Айфон” ылбатаххытына, үөрэммэппин…
Билэр дьахтарым оҕото ийэлээх аҕатыгар “айфон атыыласпатаххытына, үөрэммэппин” диэбитин истибитим. Төрөппүттэр барахсаттар кирэдьииккэ оҕолоругар сыаналаах төлөпүөнү атыылаһан биэрбиттэрэ. Оттон кыыстара баара-суоҕа оччолорго онус эрэ кылаас этэ. Бу ыал ипэтиэкэлээхтэр, иккиэн бүддьүөт үлэһиттэрэ. Кыыстарын таһынан, өссө икки оҕолоохтор. Хамнастара баһа-атаҕа биллэр. Ол эрээри улахан кыыстара үҥкүүһүт, үгүс куонкуруска бастыыр буолан, өрө тутулла үөрэммит этэ. Тоҕо эрэ төрөппүттэрэ барахсаттар оҕону харчыны ааҕарга-суоттуурга, хайдах аттарынарга үөрэппэтэх этилэрэ. Ол да иһин төрөппүттэр үс бүк кыһалҕаларыгар оҕолоро кымаардаан да көрбөт. Наадыйбыт төлөпүөнүн бэлэх тутаат, кэлин аны туохха ымсыыран турар? Маннык кыһалҕалаах ыал үгүс буолуохтаах.
Өскөтүн, оҕо уопсастыбаҕа бэйэтин итэҕэс сананар буоллаҕына, ол аата, төрөппүттэр сыыһалара буолар. Дьиҥ тапталы, төрөппүт кыһамньытын, болҕомтотун билэ улааппыт оҕо таҥаска-сапка, сыаналаах малга салга төрүт наадыйбат буолар .
“Урут биһиэхэ суоҕа, оҕобор хайдах ылыам суоҕай?”диэн санаанан үгүс төрөппүт салайтарар. Урут кэмэ атын, ас-үөл, табаар кырыымчык этэ дииллэр. Бу этии икки өрүттээх. Сорох төрөппүттэр “Урут биһиги боростуой таҥастаах сылдьыбыппыт, эһиги да сылдьыҥ” диэхтэрин сөп. Оттон сорох төрөппүт төттөрүтүн, урут бэйэтигэр суоҕун оҕотугар атыылаһа сатыыр идэлээх эбит. Ол эрээри уйулҕа үлэһиттэрэ этэллэринэн, мал-сал, сыаналаах таҥас-сап атыылаһаҥҥын, оҕо ис туругун байыппаккын. Өскөтүн, оҕо уопсастыбаҕа бэйэтин итэҕэс сананар буоллаҕына, ол аата төрөппүттэр сыыһалара буолар. Дьиҥ тапталы, төрөппүт кыһамньытын, болҕомтотун билэ улааппыт оҕо таҥаска-сапка, сыаналаах малга-салга төрүт наадыйбат буолар. Кини бэйэтин ис туруга толору, чөл буолан бэйэтин олоҕунан олорор, атын оҕоҕо туох баарыгар ымсыырбат дииллэр психологтар.
Оҕону быыһыыбыт дуу, төрөппүтү өрүһүйэбит дуу?
Билигин социальнай ситим күүскэ сайдыбыт кэмигэр уопсастыбаҕа буолар быһыыны-майгыны ааһан иһээччилэр, алҕас түбэһээччилэр тута хаартыскаҕа түһэрэн, видеоҕа устан тарҕата охсоллор. Ардыгар маннык устуу түмүгэр буруйу чахчы оҥорбут дьону кэмигэр тутан уодьуганныыллар, ардыгар сыыһа-халты эмиэ тахсыан сөп. Холобур, ийэ оҕотун мөҕө турарын түбэһэ түһэн устуу түмүгэр сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолор дьыалаларынан дьарыктанар хамыыһыйа, эппиэкэ орооһуохтарын, ыал олоҕун уустугурдуохтарын сөп. Оттон ардыгар чахчы көмөҕө наадыйбыт дьоҥҥо өрүһүлтэ эмиэ буолуон сөп. Ол эрээри психологтар бэлиэтииллэринэн, ханнык да түгэҥҥэ бастаан оҕоҕо буолбакка, төрөппүккэ көмөлөһүөххэ наадатын ыйаллар. Оҕону аһара атаахтатар төрөппүт уйулҕа өттүнэн мөлтөҕүн туоһулуур. Кини тус санаатын, бириинсибин тутуспат. Аһара сымнаҕас, оҕотун таптыыра бэрдиттэн төбөтүгэр ытыаран кэбиһэр.
Оҕону таҥара курдук көрүү содула
Биэс оҕолоох ийэ оҕолорун тустарыгар сааһын тухары кыһанан, улаатыннаран, үөрэттэрэн баран кэлин сааһырбытын, ыарыһах буолбутун кэннэ оҕолоро биир орону сатаан атыылаһан биэрбэккэ сэлээннэспит түгэннэрин истэн турардаахпын. Ийэ барахсан итиччэ элбэх оҕолордоох эрээри, кэлин кырдьаҕастар дьиэлэригэр бэйэтин баҕатынан барбытын аһына истибитим. Ийэ барахсан арай оҥорбут сыыһата диэн, оҕолорун таҥара курдук көрөн, барыта кинилэр эппиттэринэн олорон кэлээхтээбит. Онон, оҕону сиэрэ суох атаахтатыы ардыгар алдьатыылаах буолуон сөп.
Оҕону үлэнэн иитиэххэ
Билиҥҥи оҕо, чахчы, олус уйан. Кыраны, тэппини истибэт. Аны туран, эрдэҕэс саастара олус эрдэ саҕаланарын оннооҕор миэдиктэр бэлиэтииллэр. 11–12 саастарыттан эттэригэр-сииннэригэр уларыйыылар саҕаланан бараллар. Биллэн турар, бу уларыйыы майгыларын кытта эмиэ тэҥҥэ сайдар. Төрөппүтүн ытыктыы, тылын ылына улаатан эрэр оҕо майгыта эмиэ уларыйыан сөп эрээри, кини бэйэтин сатаан туттунар, салайар буолар. Оттон наһаа атаахтаабыт, мааныламмыт, тэппини истибэт оҕо майгыта бу кэмҥэ сатарыйыан сөп. Оҕону үс сааһыттан үлэлэтэн саҕалыыры үгүс төрөппүт өйдөөбөт. Кини бу сааһыгар тугу барытын үөрэ-көтө оҥорор, ылсан иһэр. Ууну төһө да иһинэн-таһынан тохтор, иһит сууйса сатыыр, төһө да кыайбатар, аҕатыгар тас үлэҕэ эмиэ көмөлөһө сатыыр кэмэ. Бу сааһы мүччү туппакка, оҕо баҕалаах эрдэҕинэ хамсатан саҕалыыр наада. Кыра сааһыттан үлэлии үөрэммит оҕо тугу да көрөн олорбот, дьаһаллаах буолар. Оттон атаахтаан бэлэмҥэ улааппыт оҕо аттыгар баар дьону эрэйдиир буолар эбит.
Көмүскэһэбит дуо?
Төрөппүттэр бастакы улахан алҕастара — ийэ мөхтөҕүнэ аҕа көмүскэһэн, оҕо хараҕар төрөппүттэр аптарытыаттара түһүөн сөп. Кини ийэлээх аҕатын биир бүтүн, сыалай уопсастыба курдук көрөр өйдөбүлэ өлбөөдүйүөн сөбүн психологтар ыйаллар. Оҕо оскуолаҕа, кылааска, учууталга куруубайдыыр, сүгүн үөрэммэт буоллаҕына, сирэйэ-хараҕа суох көмүскэһэр сыыһа. Төрөппүт маны барытын учуоттаан, кэлиҥҥи олоҕор уйулҕата бүтүн буоларын, уопсастыбаҕа этэҥҥэ сылдьарын туһугар оҕотун кытта аһаҕастык кэпсэтиэхтээх, санаатын истиэхтээх. Дьиэтигэр дьонуттан болҕомто ылбат оҕо уопсастыбаҕа иирсиэн, бэйэтин көрдөрө сатыан сөп диэн быһаараллар психологтар. Эбэтэр, дьиэтин иһигэр атаҕастабылга сылдьар оҕо көмө көрдөөн эмиэ оскуолаҕа тиийэн төрөппүттэрин туһунан кэпсиэн сөп эбит. Онон төрөппүт диэн уустук эбээһинэһи ардыгар бэлэмэ суох сылдьан сүкпүт эдэр дьон билиҥҥи сайдыылаах үйэҕэ психологтарга сылдьан сүбэлэтэн, элбэх туһааннаах кинигэни ааҕан билиилэрин хаҥатыахтарын сөп.
Атаах оҕо бардам буолар
Уопсастыбаҕа туһалаах, сэргэх, киэҥ өйдөөх-санаалаах дьону иитэн таһаарыахпытын баҕарар буоллахпытына, сиэрдээхтик иитиигэ үлэлэһиэхтээхпит. Атаахтык, бардамнык улааппыт оҕо аһыныгаһа суох буолар. Олох көрдөрөрүнэн, талбытынан сылдьыбыт оҕо улаатан киһи-хара да буоллаҕына, төрөппүттэригэр тоҥуй сыһыаннаах эмиэ буолар. Ити кини бэйэмсэҕиттэн тахсар. Ардыгар маннык аһыныгаһа суох улааппыт оҕолортон кырыктаах дьон үүнэн тахсаллар. “Наһаа атаах, мааны оҕо этэ дии, хайдах итинник кырыктаахтык быһыыламмыт буоллаҕай” диэн дьон соһуйа кэпсэтиэн сөп.
ХААРТЫСКА HTTPS://RU.FREEPIK.COM/ ОҤОҺУУ ӨЙ ОҤОРДО.