Алтынньы 1 күнүгэр куорат киинэ тыйаатырдарыгар айар-тутар олохторо номох буолбут «Чолбон» бөлөх туһунан Надежда Юмшанова-Кыйаара оҥорбут документальнай киинэтэ саха киинэтин сайдыытыгар үлэлии-хамсыы сылдьар продюсердар Сардана Саввина уонна Любовь Борисова арыаллааһыннарынан киэҥ араҥаҕа тахсыаҕа. Бу үтүө сонуну киинэни сэҥээрээччилэргэ тириэрдэбин уонна киинэҕэ ыҥырабын.
«ЧОЛБОН» бөлөх 1986-1987 сылларга улугуруу диэн билиниллибит кэмнэргэ дьон-сэргэ санаатын саймаардан, сэргэхситэн, тууйуллубут санааларыттан босхолоон уһуктууну аҕалбыт, толкуйдаах, дириҥ ис хоһоонноох ырыаларынан-тойуктарынан норуот бэйэтин ис күүһэ бөҕөргүүрүгэр олук уурбут бэлиэ бөлөх буолар. «ЧОЛБОН» бөлөх ырыаларыгар үйэлэргэ симэлийбит өбүгэ аман өһө иһиллэргэ дылы… Ол да иһин, кинилэр дьүрүллэрэ бу сыллар тухары сүппэт, уостан түспэт, уостубат. Бу бөлөх төрүтэ уурулларыгар дьүрүллэрин сахалыы тыыннаабыт, сахалыы итэҕэллээбит киһинэн Тумус Мэхээлэ буолар.
Рок-муусука аралдьыйыы, күдээринэ иһиллэр дьүрүл буолбатах. Кини улахан толкуйтан, санаа күүрүүтүттэн тоҕо биэрэн үөскүүр, ардыгар олоххо суолу-ииһи көрдөөһүҥҥэ суолдьут буолар, күүстээх санааны иитэр.
«ЧОЛБОН» бөлөх Арассыыйа, омук дойдуларыгар хаһан да иһиллибэтэх дорҕооннорун аныгы электроннай үнүстүрүмүөннэри кытары дьүөрэлээн биллибитэ: дүҥүр лүҥсүйбүтэ, күпсүүр ньиргийбитэ, кырыымпа лыҥкыныыра, хомус дьүрүһүйэрэ… Этно-рок муусука көрүҥүнэн «Чолбоннор» саха киһитин олоххо көрүүтүн-истиитин ийэ тыл сүмэтин түмэн, дириҥ ис хоһоонноохтук этинэллэр-тыыналлар.
Норуот дьылҕатыгар долгуйууну, хараастыыны бу бөлөх «Уһуктуу» диэн ырыаларын Никифор Семенов толоруутугар булан көрдөргүт:
«Үс дойду үрдүнэн
Көччүйэ сылдьаммын
Ис санаабын этиэм мин.
Көрүҥ-көрүмэҥ, истиҥ-истимэҥ —
Мин кэллим эһиэхэ!
Хас да сыл тухары
Баттыы сылдьар санааларбын
Көрө-көрө киэр хайыспыт,
Билэ-билэ тумнан ааспыт
Мин иччитэх сирим-дойдум,
Мин дууһам хаһыытын,
Эн истиэҥ дуо?!
Былыргы өбүгэ саҕаттан
Бу уордаах тымныы дойдуга
Эстэн биэрбэтэх урааҥхайдар,
Сүтэ-сүтэ көстөн кэлиэҕиҥ!
Үс үйэни уҥуордаан
Орто туруу дойдуга
Үс саха диэн ааттанан
Үс саха тыыннанан
Эрэлбитин тутуһан,
Олох суолун оҥоруох.
Туора көрбүт буолларгыт —
Дьэ, мантан ыла үөрүҥ-көтүҥ!
Саргы салалыннын! Дьол тосхойдун! Тускуо!»
Хайа баҕарар саҕалааһын ситиһиилээх уонна түмүктээх буолара ылсыбыт киһи дьулууруттан, абылаҥҥа туттаран (фанатизм) умсугуйан туран бэйэтин үлэтин, дьарыгын толороруттан тутулуктаах.
Надежда Юмшанова-Кыйаара «ЧОЛБОН» туһунан документальнай киинэни олус сэдэх матырыйааллары түмэ тардан оҥордо. Кини Дьааҥыга Арыылаах уонна Баатаҕай оскуолаларын кэннэ Санкт-Петербурга киинэ уонна телевидение университетыгар үөрэммит, билигин «Сахафильм» тэрилтэҕэ монтажерунан үлэлиир. Кини — үгүс элбэх саха киинэлэригэр раскадровка уонна да атын үлэни толорбут идэтийбит айар куттаах киһи. Ол курдук, Кыйаара «Холодное золото», «Не хороните меня без Ивана«, «На краю света» диэн киинэлэргэ үлэлэспит.
Кыйаара «Чолбон» бөлөҕү оҕо эрдэҕиттэн кассетанан истэр эбит. «Оҕо саас мичээрэ» диэн ырыаны билиҥҥээҥҥэ диэри дууһатыгар өрүү илдьэ сылдьар. Устудьуоннуур сылларыгар Рада Кононова диэн дьүөгэтэ «Чолбон» туһунан өрүү кэпсиирэ. Аны Кыйаара бэйэтэ дьүрүл айар буолан, толорооччулары олус интэриэһиргиирэ. Ол курдук, сүрэҕэр сөҥөрөн илдьэ сылдьар ырыалара айар куттаах кыыһы биир сиргэ олордубакка сүгүрүйэр ырыаһыттарын кытары ситимнээбит.
Аан маҥнай 2014 с. Кыйаара Александр Ильинныын билсэр. Ол саҕаттан кини бу сүгүрүйэр бөлөҕүн, кинилэр айар-тутар аараан аартыктарын туһунан киинэ устуон баҕарара. Ол эрээри, ини биилэртэн Григорий Ильин эдэр кыыска эрэммэт курдуга. Ол да буоллар, Кыйаара саха ньоҕой оҕото буолан, «Чолбоннору» сырса сылдьан устарын саҕалаабыта. Киһи бу сылларга буолбут кэнсиэртэри көтүппэтэҕэ. Онтон Алексей Романов «Ойуун түүлэ» диэн киинэтигэр субтитр бэлэмнии сырыттаҕына бигэ санаа үөскээбитэ. Бу сыллар тухары «Чолбон» бөлөх мусукааннарын кытары алтыһан, ирэ-хоро сэһэргэһэн элбэх матырыйаалы хомуйбут. Документалист быһыытынан Москва, Тула, Тамбов куораттарынан сылдьан, муусука эспиэрдэрин, кириитикэтэр, рок-мусукааннар санааларын иһиттэ, ону барытын бу киэҥ араҥаҕа тахсыахтаах киинэтигэр таҥан киллэрдэ. Бөлөх хронологията Григорий, Александр Ильиннэр ахтыыларыгар олоҕуран оҥоһулунна. Киинэ оҥоһуллан тахсарыгар киниэхэ эрэнэн сүбэ-ама биэрэн, күүс-көмө буолбуттарыгар Кыйаара «Чолбон» бөлөх мусукааннарыгар ис сүрэҕиттэн махтанар.
Күүстээх аҕа уустара кыахтаах, дьоһун дьону төрөтө-үөскэтэ туралларын билэбит. Бу хайа сахата кыыһа Кыйаара аҕатынан эбээтэ Варвара Захаровна Кириллина (биология уонна химия учуутала) кырдьаҕас Бүлүү сириттэн-уотуттан төрүттээх эбит. «Тураах» диэн кыахтаах аҕа ууһуттан (2 Күүлэт Кириллиннэрин сыдьааннара, милиция полковнига В.Д. Кириллин, ааттаах-суоллаах учууталлар) уонна 1 Күүлэт устуоруйатыгар киирбит Григорьев Захар Григорьевич хос сиэнэ кыыс эбит.
Захар Григорьев 1 Күүлэт бастакы хомуньууһа, сэрии ыар сылларыгар холкуоспутун салайбыт, нэһилиэктээһини тэрийсибит ытык киһибит буолар. Кини олоҥхонон үлүһүйэрэ биллэр. Захар Григорьевич оҕолоро эмиэ ааттаах-суоллаах дьоһун дьоннор: доруобуйа харыстабылын бэтэрээнэ Е.З. Григорьева, адбакаат М.З. Григорьева, Дьааҥыга «Полюс холода» түмэл тэрийээччитэ Варвара Захаровна Кириллина (Кыйаара эбэтэ, билигин түмэл кини аатын сүгэр). Бу аймахтартан устудьуоннарга тустууга аан дойду чөмпүйүөнэ, Европа чөмпүйэнээтин икки төгүллээх призера Эдик Григорьев тахсыбыта.
Онтон Кыйаара аҕатын өрөспүүбүлүкэ олохтоохторо бары билэбит: Мир Афанасьевич Юмшанов 1996 с. «Учитель года России» диэн үрдүк ааты ылбыт учуутал.
Кыйаара билинэринэн, өбүгэлэрин дойдутугар Бүлүү улууһун 1 Күүлэтигэр баран кэлэн баран, өр кэмҥэ ылсыбыт үлэтэ ыпсан-табыллан, бу киинэ буолан киэҥ араҥаҕа тахсан эрэр. Күүлэт дойдутугар ытык сааһыгар сылдьар эдьиийэ Евдокия Захаровнаны кытары айаннаан иһэн, ис-иһиттэн иэйэн кэлбитин, санаата сааһыламмытын бэлиэтиир.
«ЧОЛБОН» бөлөх туһунан документальнай киинэ Кыйаара олоҕор биир кэлэ-бэлиэ долгутуулаах кэрдиис кэм. Араас дьикти түгэннэри түмэ тардан толкуйдаатаҕына, Үөһээ дойдуга эрдэ аттаммыт ырыаһыттар арыаллыы сылдьыбыт, махтаммыт курдуктар. Онтон кини бэйэтэ кинилэр талааннарыгар сүгүрүйэн, эмиэ дириҥ махталын бу айымньытынан этэр.
Ол курдук, биирдэ киниэхэ Намолий Григорьев түүлүгэр көстөн ааспыта…
Аны Никифор Семенов кэргэнэ Анфиса Семенова: «Түүлбэр Никифор көстөн, кэнсиэрдээри сылдьабын. Сотору эйиэхэ докумуоннардаах киһини ыытыам. Көрсөн кэпсэтээр», — диэн кэпсии тоһуйбут. Онтон сэһэргэһэргэ бэлэмнэнэн, урукку архыыптарын көрө-истэ сылдьан, арай Никифор Семенов хаһааҥҥы эрэ кэнсиэрин биллэриитигэр урут өйдөөн көрбөтөх, Никифор бэйэтэ илии баттаан туран: «Хаһан эрэ аҕаҕытын ахтан ааһыаххыт…» диэн суругар хараҕа хатана түспүт.
Онон туох барыта силистээх-мутуктаах, инники олохпут, кэскилбит, саргыбыт ааспыты кытары быстыбат ситимнээх.
Бары күргүөмүнэн алтынньы 1 күнүгэр «Чолбон» туһунан документальнай киинэни дуоһуйа көрүҥ, ааспыты санааҥ, санааҕытын сааһылааҥ!
Антонина УСКЕЕВА