Саха сиригэр судаарыстыба племенной сулууспата төрүттэммитэ 75 сылыгар аналлаах дьаһаллары түмүктүүр сүрүн тэрээһин “Сахаагроплем” тэрилтэҕэ ыытыллыбытыгар дойду бөдөҥ учуонайдара уонна племенной үлэ бас-көс салайааччылара, тутаах исписэлиистэрэ түмсэн, тыа хаһаайыстыбатын төрүттээтэр төрдүн, акылаатын дьылҕатын, кэскилин ырытыстылар, санааларын-көрүүлэрин үллэһиннилэр.
Бу федеральнай суолталаах дьаһалы Арассыыйа Тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ, өрөспүүбүлүкэбит бырабыыталыстыбата, Арассыыйа билимин акадьыамыйата (РАН) уонна Тыа хаһаайыстыбатын кыылын-сүөлүн сэдэх, эстэр туруктаах боруодаларын удьуорун харыстааһыҥҥа, сайыннарыыга национальнай ассоциация тэрийбиттэр. Тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ – Арассыыйа билимин акадьыамыйатын сүөһүнү иитиигэ, аһылык тиһигэр уонна тыа хаһаайыстыбатын экэниэмикэтигэр салаатын зоотехнияҕа уонна бэтэринээрийэҕэ сиэксийэтэ көһө сылдьар мунньаҕын “Уһук хотугу усулуобуйаҕа сүөһү иитиитин билимҥэ тирэҕирэн сайыннарыы – дойду аһынан-үөлүнэн хааччыллыытын мэктиэтэ” диэн, бэйэтэ даҕаны аһыырын-сиирин ырааҕынан толуммат эрэгийиэҥҥэ сыһыаран, аһара дарбааһыннаахтык ааттаабыт дии санаабытым, иҥэн-тоҥон иһиттэххэ-биллэххэ, оруннаах соҕус эбит.
Уһун күн устата барыта 24 дакылаат истилиннэ. Мантан 17-тин ыалдьыттар аахтылар. Хандьыдаат истиэпэннээх аҕыйах. Үгүстэрэ тыа хаһаайыстыбатыгар, бэтэринээрийэҕэ, биологияҕа билим дуоктардара. Биир мунньахха 5 акадьыамык кэлбитэ элбэҕи этэр. СӨ билимин акадьыамыйатын бэрэсидьиэнэ, РФ билимин акадьыамыйатын кэрэспэдьиэн-чилиэнэ Леонид Владимиров бигэргэтэринэн, Саха сиригэр урут маннык тэрээһиннэргэ биэс акадьыамык тэҥинэн кыттыбыта диэн суоҕа. Леонид Николаевиһы сэргэ олохтоох дьонтон бэтэринээрийэ билимин дуоктара Михаил Неустроев, тыа хаһаайыстыбатын билимин дуоктардара Реворий Иванов, Сахаяна Павлова (тыа хаһаайыстыбатын миниистирин солбуйааччы), билим хандьыдааттара Константин Нифонтов, Григорий Мачахтыров, Владимир Додохов кытыннылар.
Мунньах хаамыытын акадьыамык, үөһэ ахтыллыбыт Национальнай ассоциация сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Харон Амерханов салайан ыытта. “Сахаагроплем” тэрилтэ салайааччыта Алексей Жирков миэхэ кэпсээбитинэн, 75 сыллаах үбүлүөйү маҥнай искусственнай сиэмэлээһин оператордарын күрэстэрин кытта кыра мунньахтаан сэмэйдик ыытарга былааннаабыттар, ону ааспыт сыл ахсынньытыгар, “Сахаагроплем” Национальнай ассоциация биир бастакы тэрийээччитэ буоларынан, Харон Адиевичкэ иһитиннэрбитин булгуччу федеральнай таһымҥа оҥорорго эппит. Быйыл саас кулун тутарга РФ тыатын хаһаайыстыбатын миниистирин солбуйааччы Роман Некрасов кэлэ сырыттаҕына бу боппуруоһу көтөхпүттэрин өйөөн, норуоттар икки ардыларынааҕы статустуурга ыйыы биэрбит. Аан дойдуга саамай элбэх сылгылаах монгуол, казах учуонайдара кэтэхтэн кыттан, үлэлэрин ыыппыттар. Кинилэр киэннэрин уонна манна ааҕыллыбыт дакылааттары Акадьыамыйа биир брошюра гына бэчээттээн таһаарыаҕа. Дакылаатчыттар тиэкистэрин (аныгы учуонайдар табылыысса, схема оҥостон, экраны көрөн туран кэпсииллэр) бэлэмнээн киллэрэллэригэр Х. Амерханов 1 ый болдьоҕу биэрдэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтэ дойду субъектарын ортолоругар сылгытын ахсаанынан наар бастакы сылдьар уонна кэлиҥҥи 2025 сыл түмүгэр табатын ахсаанынан төрдүстэн иккис миэстэҕэ таҕыста. Тыа хаһаайыстыбатын бүттүүн бородууксуйатын 68 бырыһыана дьиэ кыылын-сүөлүн иитии салаатыттан ылыллар. Итинтэн 45 бырыһыана ынах сүөһүнү, 11 бырыһыана сылгыны, 4 бырыһыана табаны иитиигэ тиксэллэр.
Федеральнай министиэристибэттэн сүөһүнү иитии уонна племенной дьыала департаменын дириэктэрин солбуйааччы Владимир Кравченко саха сылгыта бүтүн дойду киэн туттуута буоларын бэлиэтээтэ. Киэҥ Арассыыйа үрдүнэн 13 көрүҥ хайысхаҕа 1 761 племхаһаайыстыба баар, ити иһигэр Саха сирэ племенной сылгыны, табаны уонна ынах сүөһүнү иитиигэ 38 тэрилтэни үлэлэтэр: племенной сылгытын ахсаанынан дойдуга бастакы (5,6 тыһ. төбө), племенной табатынан бэһис (10,1 тыһ.) уонна племенной ынаҕынан 55-с (2,3 тыһ.) миэстэлэргэ сылдьар, оттон Уһук илиҥҥи федеральнай уокурук эрэгийиэннэригэр табаҕа – иккис, ынахха – үһүс. Судаарыстыба өйөбүлэ племенной ынахха, оҕуска уонна ыччат сүөһүгэ көрүллэригэр үбүлээһин кээмэйинэн Уһук Илиҥҥэ эмиэ бастакы (уокурук 338,20 мөл. солкуобай үбүлэммититтэн – 93,80 мөл. солк.) турар. Владимир Александрович дойду тыатын хаһаайыстыбатыгар 2025 сылга иллэрээ сыллааҕар племенной ынах сүөһүнү атыылааһын икки төгүл элбээбитин үтүө холобур быһыытынан аҕалла.
Ол гынан баран, Харон Амерханов бэйэтин дакылаатыгар Арассыыйа эбэ хотун үүт хайысхалаах боруода ынах сүөһүтүн ахсаана кэлиҥҥи сылларга көҕүрүү турарын, бородууксуйата намтыырын дьиксиниилээх чинчи быһыытынан сыаналыырын иһитиннэрдэ. Билиҥҥи туругунан, 5,5 мөл. ынах баарыттан 2,5 мөлүйүөнэ улахан хаһаайыстыбаларга иитиллэр, олорго ааспыт сылга ортотунан 8 650-нуу киилэ үүт ыаммыт. Ыанньык аҕыйыы турдаҕына, 2030 сылга былааннаммыт 35,5 мөл. туонна үүт ылыллыа дуо? Ааспыт сыл түмүгүнэн 12,5 мөл. туонна эт оҥоһулунна. Ынах сүөһүттэн ылыллар эккэ көрдөрүү мөлтөх. Онон биир сүрүн дакылаатчыт бородууксуйаны элбэтиигэ сэлиэксийэлиир-племенной үлэҕэ боччумнаахтык сыһыаннаһар кэм кэлбитин, сэлиэксийэни аан дойду таһымыгар таһаарарга ис кыах баарын, маныаха дойду иһигэр баар национальнай боруодаларга болҕомто күүһүрүөхтээҕин, боруоданы сайыннарыыга ууһатыы-тэнитии быһаарар суолталааҕын ыйда. “Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр эрэгийиэн салалтатын өйөбүлүнэн табаарынай хаһаайыстыбалар племенной матырыйаалынан толору хааччыллаллар. Манна каадыры аттаран туруоруу эмиэ куһаҕана суох түмүктээҕин көрө-истэ сылдьабын”, – диир Саха сиригэр 26-с төгүлүн кэлбит ыалдьыппыт.
Дойду идэтийбит учуонайдара уонна племенной үлэ тутаах салайааччылара “Сахаагроплем” уонна “Саха сүөһүтэ” тэрилтэлэр утумнаахтык үлэлииллэрин, национальнай эрэгийиэннэргэ холобур тутталларын биллэрдилэр. Акадьыамык Иван Дунин саха сүөһүтүгэр сыһыан уларыйыахтааҕын, ураты тулуурдаах боруоданы чөл тутан, дэлэччи үөскэтэн, үүт уонна эт хайысхаларынан бырамыысыланнай кээмэйгэ таһаарарга баҕа санаатын эттэ. Леонид Владимиров саха сылгытын ахсаанын 500 тыһыынчаҕа тиэрдэр үлэни ыытарга ыҥырда. Н.И. Вавилов аатынан институт кыыл-сүөл удьуорун үөрэтэр-чинчийэр салаатын сэбиэдиссэйэ, биология билимин дуоктара Юрий Столповскай саха сүөһүтүн уонна саха сылгытын бренд быһыытынан эрэгистирээссийэлэтэргэ этии киллэрдэ. Племенной дьыала Бүтүн Арассыыйатааҕы билим-чинчийэр институтун дириэктэрэ Ольга Луконина дойду уһук хотугу эрэгийиэннэрин үүт хайысхатыгар үлэлиир племенной хаһаайыстыбалары чинчийбитигэр олоҕуран, саха сүөһүтэ симментал, холмогор, голштин боруодалары сыатынан (4,38%) уонна белогунан (3,49%) баһыйарын, уһун кэмҥэ ыатарын, ыалдьыбатын, үйэлээҕин бэлиэтээтэ. Тыа хаһаайыстыбатын кыылын-сүөлүн удьуорун уонна ууһатыыны чинчийэр институт дириэктэрэ Александр Сермягин: “Саха симментала – ханна даҕаны суох көрүҥ. Дойдуга 1940-с сылларга тарҕанарыгар баар хаачыстыбалара билигин манна, Саха сиригэр, эрэ чөл хаалбыттар. Биһиги “Сахаагроплем”-тэн 2 оҕуһу ыларга кэпсэттибит”, – диэн аһаҕастык эттэ.
Архангельскайтан тарҕаммыт хара эриэн холмогор боруода эмиэ Саха сиригэр эрэ урукку удьуор хаанын тута сылдьарын аҕыйах сыллааҕыта билинэн тураллар. Атын эрэгийиэннэргэ омук үүттээх боруодаларынан үлүһүйэн, дэлби булкуйан кэбиспиттэр. Киинтэн тэйиччи бүөм сиргэ олорорбут эмиэ даҕаны үчүгэйдээх эбит. Дьиҥинэн, 75 сааһын туолбут сулууспаҕа бэриниилээхтик, утумнаахтык үлэлээбит исписэлиистэр үтүөлэрэ буоллаҕа.
“Сахаагроплем” тэрилтэ салайааччыта Алексей Жиркову көрсөн, маннык улахан дьаһал өрөспүүбүлүкэбит туһатыгар туох түмүктээх буолуоҕун туоһуласпыппар маннык хоруйдаата:
– Акадьыамыйа көһө сылдьар мунньаҕын түмүгүнэн хас да пууннаах уураах ылыллыахтаах (Х.А. Амерханов этиилэри, туруорсуулары нэдиэлэ иһинэн чочуйан киллэрэллэрин модьуйбута. – В.Н.). Онно биһиги бастакынан өртөөһүн көҥүллэнэригэр туруорсуубутун киллэртэрэбит. Мунньахха бу боппуруоһу тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин миниистирин солбуйааччы Сахаяна Афанасьевна Павлова туруорда. Иккиһинэн, хотугу өрөспүүбүлүкэ уратытын аахсан, племенной хаһаайыстыбаларга үүт ыамыгар сөптөөх нуорманы олохтооһун. Ол инниттэн киин институттартан атырдьах ыйыгар экспедиция кэлэн, племхаһаайыстыбаларга үлэлиэҕэ. Хонтуруолунай ыам оҥорон, федеральнай нуорманы кытта тэҥнээн көрүөхтэрэ. Холобур, билигин симментал 4 700, холмогор 5 500 киилэттэн итэҕэһэ суох үүтү ыатыахтаах, онтон кыра буоллаҕына, хаһаайыстыба племеннойунан ааҕыллыбат диэн ирдэбил турар. Саха сиригэр ити хайдах даҕаны кыаллыбат. Экспедиция үлэлээн түмүк оҥорбутугар олоҕуран, уһук хотугу уонна онно тэҥнээх эрэгийиэннэргэ туспа нуорма быһыллыаҕа. Сыыппаралааһын толору киэбинэн киирдэҕинэ, биһиги тыйыс усулуобуйаҕа үлэлиирбитин аахсыа суоҕа. Тутуу былдьаһан, сокуон өттүнэн бигэргэттэрэрбит бигэ буолуо.
Үсүһүнэн, тыа хаһаайыстыбатын хапытаалынай тутуутугар толуйуу үбүн көрдөрүү. Эрдэ хотону тутууга федеральнай бүддьүөттэн 25 бырыһыанын толуйаллара. Ону кэлин 1 тыһ. төбөттөн диэн үрдэтэн кэбистилэр. Ыалдьыттарбыт Нам Таастааҕар тахсан, саха сүөһүтэ хайдах хотоҥҥо турарын илэ көрөн итэҕэйдилэр. Харон Адиевич “судаарыстыба экспертизатын ааспыт удьуор пуондата сүөһү туруохтаах хотонугар 40 бырыһыаннаах толуйууну көрдөрөргө” туруорсууну бэйэтинэн көҕүлээн өйөөтө. Ол аата реестргэ киирбит “саха сүөһүтэ” уонна “холмогор” боруодалар хапсаллар. Өссө “саха симменталын” лиинийэтин киллэрээри гыналлар. Уураахха киирбит этиилэри, туруорсуулары РФ тыатын хаһаайыстыбатын миниистирин солбуйааччы Роман Некрасов тус хонтуруолугар ылыаҕа.
Василий Никифоров
Анна Сергучева (ТХМ пресс-сулууспата) хаартыскаҕа түһэриилэрэ.
Сообщение Ыраас хааннаах симментал сүөһү Саха сиригэр эрэ хаалбыт появились сначала на Улус Медиа.