Бу күннэргэ Нам улууһугар Хатырыкка «Үрдүк Иирэ» турбааза сиригэр-уотугар икки күннээх «Өбүгэ быстыбат ситимэ» ретрит-тэрээһин буолан ааста.
Бу туһунан духуобунай туризм бырайыагы иилээн-саҕалаан тэрийбит Хатырык нэһилиэгин «Сайдам» норуот айымньытын дьиэтин салайааччыта, нэһилиэк дьокутаата, түөлбэ салайааччыта, уһун үйэлэнии успуорт, бырайыак ааптара Елена Ефремова-Сэбэрэкэ Сандаарыйа Куо Алтаай кыыһа маннык сырдатта:
— “Өрөбүл күн туура” тэрээһин духуобунай туризм биэс сылыгар ананан тэрилиннэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин култуураҕа туйгуна, өр сылларга култуура эйгэтигэр үлэлээбит бэтэрээн үлэһит, сыана бэтэрээнэ, «Өбүгэ быстыбат ситимэ» өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэс Гран-при хаһаайката Светлана Дьяконова-Сыдьаайа Сырдык Күүс унна бу күнү бэрт эрдэттэн тэринэн ыыттыбыт. Тэрээһин бастакы күнэ мустуу уонна билсии чааһыттан саҕаланна. КиэҺээ дьон үлэ чааһын кэннэ 6-7 чаастан саҕалаан мустан бардылар. Эмискэ турбаазабыт балаҕаннар турар сирдэригэр “палаточнай городок” буолан, туола түстэ, сэргэхсийии буолла. Элбэх массыына биирдэ түмүлүннэ, автопаарка кэриэтэ буолла. Маны таһынан, тэрийээччилэр биһиги тэҥҥэ күүс-көмө буолар, чуолаан мин ийэм Виктория Абашева, бииргэ төрөөбүт улахан быраатым Виктор Суханов, массыынан хааччыйан көмө буолбут бииргэ төрөөбүт кыра быраатым Сергей Абашев уонна кэллиэгэм Дмитрий Федоров буолан үлэлэстилэр. Салгыы дьон бары мустубуттарын кэннэ балаҕан иннигэр Сандаарыйа Куо — мин, арчылааһын сиэрин-туомун ыыттым. Бу бириэмэҕэ халлааммыт халыҥ тоҥ былыттарынан бүрүллэн турдаҕына, үрүҥ күммүт былыт быыһыттан тахсан бэрт сэргэхтик сырдык сардаҥаларынан сылытан угуттаата.
Чараас эйгэ абылаҥар киирэн истэххэ, былыт быыһыттан элбэх да араас сирэйдэр көрөн өҥөйөн тураллара киһини сөхтөрдө. Айылҕбыт иччилэнэн киһи таайбат тыынынан тыыннаах кэриэтэ буолла. Мин, Сандаарыйа Куо, Сыдьаайа Сырдык Күүстүүн хамсанар хамсаныыбыт ис испититтэн иитиллэн тахсан, ийэ күүспүт тулалыыр бары баар дьоҥҥо- сэргэҕэ уратытык, сылаастык махталынан, тапталынан тиийдэ. Ити кэннэ бары балаҕаҥҥа киирэн мааны остуолга киэһээҥҥи доҕордоһуу түһүлгэтин тэринэн, чэйдээһин буолла. Балаҕан иһигэр киирдэххэ сып-сылаас көмүлүөк оһох умайан турар тыаһа, алаадьы астаммыт сыта киһини сымнатта, дууһаны сылаанньытта, сүрэҕи уоскутта. Били өр буолан баран дэриэбинэҕэ ийэҕэ, аҕаҕа кэлбит курдук тыын үөскээтэ, тапталы уһугуннарда. Сахалыы кулуһуҥҥа буспут ис миинэ, сахалыы лэппиэскэ, арыылаах алаадьы, сүөгэй, барыанньа уонна да атын минньигэс мааны аһынан тэрийээччилэр анаан күндүлээн көрүстүбүт. Салгыы балай эмэ өр билсиһии уонна бу туризмҥа сылдьыбыт, өбүгэ ситимин өрбүт дьон эҕэрдэ тылларын анаатылар, ким, туох олохторугар уларыйыы тахсыбытын кэпсээтилэр. Ону тэҥэ аан бастакытын кэлбит ыалдьыттар эмиэ бааллара билиннэ.
Киһи сөҕүөн бу духуобунай туризм чэрчитинэн Өбүгэ ситимин өрбүт дьон олохторугар элбэх үтүө уларыйыылар тахсыбыттара сөхтөрдө. Сыыйа бары таһырдьа тахсан былааннаах бырагырааманан олбуорга саайыллан турар сыгынньах мас уруһуйугар бары түмүстүбүт. Мин, Сандаарыйа Куо, бу туох суолталаах мас буоларын быһаардым. Биллэн турар, «Древо»ис суолтата манна мустубут дьон илиилэрин акриловай кыраасканан сотон, илиилэрин “отпечатогынан” сэбирдэх кэриэтэ маһы тилиннэрэн, үүннэрэн таһаарыахтаахтар диэн. Бу ураты дьикти толкуй этэ, бэйэтэ иитиллэн тахсыбыта. Мин Сандаарыйа Куо хас биирдии киһи ханнык өҥү талбытынынан бу киһиэхэ туох күүтэрин тойонноон, инникини түстээн биэрдим. Айылҕам хамсатар күүһүн манна туһанан таһаардым. Хас биирдиилэригэр кыраасканан ытыстарын сото-сото бу маска ууралларын быһаардым. Түмүгэр, маспыт тупсан араас өҥнөөх ытыстарынан туолла, көрөргө кэрэ көстүү буолла. Өбүгэ сүппэт күүһүн биир тыына бу тула олохсуйда. Дьэ уонна кулуһун тула салгыы олорон кэпсэттибит, ырыа ыллаан дьиэрэттибит, санаа үллэһиннибит, баҕабытын этиннибит.
Былыппыт халыҥаатар халыҥаан тымныы салгынынан тайаан, күн тахсыбат чэрчилээҕин биллэрбит кэриэтэ буолла. Ону ол диэбэккэ, бары эрэллээхтик күүтэн, күммүт тоҥ былыт быыһынан сырдык кытархай кырааскатынан аҕыйах мүнүүтэ көрдөрөн ылан төттөрү саһан хаалла. Этэргэ дылы, эрэлбит кыымын бигэргэппит кэриэтэ буолла. Дьэ дьикти диэтэҕи4, киһи билбэт күүс баарын биллэрэн, эппит сааһа арыллан барыта ураты кэриэтэ буолла.
Сэргэлэр турар сирдэринэн саламанан киэркэйбит түһүлгэҕэ бары түмсэммит ыҥырыылаах мааны ыалдьыппыт, СӨ култууратын үтүөлээх артыыската Екатерина Саввинова-Саина бар дьоммутугар һээдьэ ырыатынан, үҥкүүтүн хамсаныытынан эппит сииммит, ис турукпутугар үлэ ыытта. Астынан, дуоһуйан туһа туспа ураты эйгэҕэ киирэн ылбыппыт.
Ол кэннэ бэйэбит төрүт үҥкүүбүтүн оһуохай тылын, хамсаныытын таһаардыбыт. Оһуохайы ыҥырыынан кэлбит Хатырык нэһилиэгин дьахтар сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ, Оһуохай түмсүү чилиэнэ, бэргэн этээччитэ, «Кыл Ырыа» бөлөх түмсүү кырыымпаһыта Аглаида Макитова кэлэн таһаарда. Дьэ бары олохсуйбут да, күннээҕи да кыһалҕалартан, түбүктэртэн сынньанан, тэбэнэн эти-сиини, өйү-санааны сайҕаан бэрт астык турукка киирэммит холкутаан, налыйан, уоскуйуу буоллубут. Дьэ ол кэннэ бары балааккабытыгар, ким балаҕаҥҥа киирэн утуйдубут. Биллэн туран, дьикти абылаҥҥа куустаран, элбэҕи киллэриммит дьон быһыытынан бэрт түргэнник утуйдубут. Сир-дойду иччилэрэ бэйэлэрин эйгэлэригэр киллэрэн, өбүгэ хамсатар күүһүн тутаннар, хас биирдии дьону кэрийэ сылдьан имэрийэн, эмтээн, арчылаан аастылар. Биллэн турар, бу эйгэни ылынар дьон ордук күүскэ өйдөөтүлэр.
Иккис күн сарсыарда 8.30 чаастан саҕалаан тэрийээччилэр көмөлөһөөччүлэрбит аска эппиэтинэстээх дьоммут, кулуһун оттон сарсыардааҥҥы аһылык бэлэмнээн көрсүбүттэрэ. Ити бириэмэҕэ мин, Сандаарыйа Куо, сарсыардааҥҥы эти-хааны уһугуннарар, тыыныы дьарыктарын оҥоттордум.
Эт-сиин уһуктан, хаан эргиирэ үлэлээн, тыыныы холкутаан бары астыныы дуоһуйуу ыллылар. Ити кэннэ балаҕаммытыгар киирэн, итии хааһы, буспут сымыыт уонна да атын минньигэс астары аһаан астынныбыт. 11 чаастан сэргэ тула мустаммыт ыҥырыылаах Нам улууһун биир бастыҥ алгысчыттарыттан биирдэстэрэ, Хатырык нэһилиэгин олохтооҕо, өр сылларга Аҕа баһылыгынан үлэлээбит, билиҥҥи кэмҥэ алгысчыт, тимир ууһа, сылгыҺыт Лоҥхо Тэтим Буурҕаат Уус Уола алгыс оҥордо. Дьону сэлэлии икки аҥы туруортаата, уҥа өттүгэр эр дьону, хаҥас өттүгэр дьахталлары. Барыбытын холкутатан, сымнатан, налытан кэбистэ. Саҥаран, иҥэрэн, бэйэтин билиһиннэрэн туох сыаллаах, соруктаах кэмҥэ мустан турарбытын, өбүгэбит күүҺүн тутар, иҥэринэн чугаһытар өйдөбүллэри олус диэн уратытык, өйдөнүмтүө гына быһааран биэрбитэ уратытык киирэн иһилиннэ. Уот оттон алҕаан, этэн-тыынан барыбытыгар тымныы салгыннаах айылҕабыт сымнаабыкка дылы буолла, халлааммыт бүрүллэн турар былыта чарааһаабыкка дылы. Айылҕа уратыта манна көһүннэ, көтөр кыыл саҥата хойунна, дьон-аймах ураты турукка киирдэ. Харахпытын симэн тураммыт, субу баарга киирэн туран ураты да хамсааһыннар баалларын эппитинэн-хааммытынан билиннибит, уйулҕабыт хамсыырга дылы буолла, тыыммыт чэпчээбит кэриэтэ. Харахпытыгар эҥин дьикти көстүүлэр киирдилэр, алгыс салгына күүһэ көһүннэ. Арай тоҥ былыт быыһыттан Үрүҥ Аар Тойон кэриэтэ Үрүҥ таҥастаах киҺи түһэн кэллэ да, барыбыт үрдүнэн тэбис-тэҥҥэ киирэн илиитигэр тута сылдьар дьалбыырынан далбаатаан ыраас, сырдык туман курдук салгынын түһэн төрүттэммит түһүлгэни бүруйэн кэбистэ. Манна дьиктитэ киһи төбөтүн оройунан киирэн сылытар сылаас тыын билиннэ. Өйдөөн көрбүтүм оруобуна бу Тэтим Буурҕаат курдук мөссүөннээх, арыый аҕа саастаах киһи эбит. Онуоха өйдүү биэрдим удьуор утумун тута сылдьар эбит Тэтим Буурҕаат. Ол иһин алгысчыт буоллаҕа диэн, тэбис-тэҥҥэ өбүгэтэ кэлэн күүс-көмө буолар эбит диэн өйдүү биэрдим. Онтон салгыы балаҕаммытыгар киирэн Тэтим Буурҕаат «Киһи уонна айылҕа» диэн лиэксийэтин иһиттибит.
Бары чуумпуран, биир тыынынан 1,5 чаас кэриҥэ иһиттибит, элбэҕи да кэпсээтэ, билбэппитин биллибит, истибэтэхпитин иһиттибит. Билиҥҥи кэм тутулун, олохпут оҥкулун хайдах сөптөөхтүк салайынарбытын уонна киһи быһыытынан бэйэбит сыыһаларбытын, араас кыһалҕалар тоҕо үөскүүллэрин уонна да атын өйдөбүллэри олус бэркэ быһаарда. Онно сөп буолбакка бүтэн тахсан эрдэҕинэ, аан боруогар, балаҕан олбуорун муннугар тутан ылан ыйыталаһар киһи элбээтэ.
Хас биирдиилэрин кытта кэпсэтэн, үөрэ-көтө атаарыстылар. Былааннаммыт үөрүүлээх чааспыт тиийэн кэлэн, муусука холбонон, ол доҕуһуолугар уйдаран, хайдах эрэ арыый атын тэтимҥэ киирэн хааллыбыт. Бырааһынньыктааҕы эбиэт тардылынна, бары остуол тула тоҕуоруһа түстүбүт. Тэрийээччилэр биһиги ас маанытын тардан, ырыа-тойук, эҕэрдэ эйгэтигэр киирдибит. Кырыымпа доҕуһуолунан «Кыл ырыа» кырыымпа бөлөх салайааччыта СӨ култууратын туйгуна Любовь Левина, СӨ Судаарыстыбыннаһын уонна устуоруйатын түмэлин пуонда хранилищетын исписэлииһэ кырыымпаһыт Надежда Лукинова доҕуһуоллаан Сандаарыйа Куо мин айбыт «Сахам дьахтара»ырыатын ыллаан иһитиннэрдим.
Тэрийээччилэр — Сандаарыйа Куо уонна Сыдьаайа Сырдык Күүс солбуйса сылдьан иилээн-са5алаан үөрүүлээх түгэни ырыаларбытынан киэргэттибит. Мустубут бар дьон бэйэлэрин эҕэрдэлэрин тиэртилэр, кэһии бэлэхтэрин туттардылар, санааларын үллэҺиннилэр. Мэҥэ-Хаҥалас, Хаҥалас, Уус Алдан, Амма, Дьокуускай, Нам улууҺуттан бу түһүлгэҕэ муһуннулар. Аппараатын аҕалан туруоран, муусуканан, ырыатынан сэргэхсиппит Иван Винокуров-Иван Шоу кэлэн көмө буолла.
Үөрүүлээх чааспыт түмүктүүр чааһынан Саина ырыаһыт, ,педагог бэйэтин вокальнай тренинговай ырыатынан, хамсаныыларынан бары дьону хамсатан, биир тыыҥҥа киллэрэн, дэлби үҥкүүлэтэн, тэҥҥэ ыллатан барыбытын астыннарда. Уу чаккырас тиритиэхпитигэр дылы хамсанныбыт, наҺаа да астык “сэрээттэнии” буолла. Тэрийээччилэр, биһиги, махтаныынан түмүктээтибит. Бэйэбит сэмэй бэлэхтэрбитин көмө буолбут дьоммутугар туттардыбыт. Уонна дьэ барыларын балаҕантан таһааран, төгүрүччү туруортаан, баайыы араас өҥнөөх саптары туттартаатыбыт. Бу саптары биир-биир кимиэхэ баҕарбыт киһиэхэ ба5а санаа этиттэрэн, утары хардары-таары бырахтардыбыт. Онтбут түмүллэн, ооҕуй илимигэр маарынныыр курдук буолла, көрөргө наһаа үчүгэй көстүү таҕыста. Бу суолтата биир ситим буолуу, үтүөнү түстээһин уонна махталы,тапталы тиэрдии диэн.
Ити курдук, ураты көстүүлээх Өбүгэ ситимэ оҥоһуллан бары астынан, дуоһуйан бар дьоммут үөрүүлэрэ муҥура суох махталынан буолла. Бу мустуу сүрүн суолтатынан чараас эйгэ нөҥүө, бу үлэҕэ киҺи итэҕэли эрэ өрө туппакка, аҥаардас талааны эрэ таһаарыынан эрэ буолбакка, муҥурдаммакка,хас биирдии киҺи бэйэтин кытта үлэлэһэр кэм кэлбитин өйдөтүү буолар.
Киһи бэйэтин ис эйгэтин, ис сырдыгын уҺугуннаран, элбэтэн, хас биирдии киһи уота-күөһэ сырдыырын тһҺугар улэлэҺэрин бэлиэтиир. КиҺи бу олорор олохпутугар үөрэнэ кэлэрин, Орто дойду олох оскуолата буоларын өйдүүрүгэр диэн. Киһи-аймах бэйэтин сыыһа өрүттэрин булан, ону көннөрүнэр кэм кэлбитин өйдөтүү уонна баар чахчыларынан быһаары буолла. Уонна маннык духуобунай туризм «Өбүгэ быстыбат ситимэ» бырайыак нөҥүө араас хайысхалаах «механизм» толкуйданан бар дьоммутум кытта үлэ күүскэ үлэлэнэн, сайдыы суолун тутан үүнүү-сайдыы суолун тута туруоҕа, элбэх дьону то5уоруннаҺаран иһиэҕэ диэн бүк эрэллээхпит. Инникитин өссө кэҥээн бэйэ улахан баазаны тэринэн, аан дойду таһымыттан дьон кэлиитин уонна бары өттүнэн сайдан,салаллан иһэр, ба5а санааны этиибитинэн түмүктээтибит.
Күүс көмө буолбут дьоммтугар бастатан туран кэргэммэр Сэбэрэкэ Туллай Чохоччун уолугар, ийэбэр Виктория Викторовна5а, улахан бырааппар Виктор Сухановка, кыра бырааппар Сергей Абашевка, уолбар Гавриил Алексеевка, оҕобор Настя Алексееваҕа, ыалбыт сиэннэригэр Диана Суздаловаҕа, аҺынан көмөлөспүт Галина Суздалова5а, дьону массыыналарынан а5алан,и лдьэн көмө буолбут Ирина Соловье5а, Сыдьаайа Сырдык Күүс кэргэнигэр Владимир Дьяконовка, фото, видео, угуйук оҥорбут Дьокуускайтан Петрова Святолинаҕа, дьону түмэргэ көмөлөспүт Инфинити Инессаҕа, видео, фото устан тэҥҥэ сылдьыспыт олохтоох операторга Николай Васильевич Поротовка, араас бэчээттиир материалларынан көмө буолбут Саина Ноговицына5а, Ульяна Наумова5а, Любовь Левина5а, дьүөгэлэрбэр аска көмө буолбут Нина Макарова5а, Вера Слепцова5а уонна да атыттарга бар5а махталбытын тиэрдэбит.
Барыгытыгар чэгиэн буолууну, ситиһиилээх үлэни, иллээх-эйэлээх дьиэ кэргэни, үтүмэн үөрүүнү уонна өбүгэ ситимин тутан олоххут толору дьоллоох буоларыгар.