Өрөспүүбүлүкэ уопсастыбаннаһа ураты иэйиилээх хоһооннору суруйан хаалларбыт лиирик-бэйиэт Пантелеймон Тулааһынап төрөөбүтэ 110 сылын бэлиэтээтэ.
Саха литературатыгар ураты куоластаах бэйиэт 1916 сыллаахха бэс ыйын 29 күнүгэр Өймөкөөн улууһун Тарын Үрэх нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 60-с сыллар саҥаларыгар холкҥотаы сопхуостарга уларытан, бөдөҥсүтүү саҕана Тарын Үрэх нэһилиэгэ эстэн, олохтоохтор үксүлэрэ Төрүккэ көспүттэрэ. Онон төрүттэр аатырбыт саха бэйиэтин үбүлүөйдэрин өрүү бэлиэтииллэр. 70 сыллааҕыта тутуллан үлэҕэ киирбит кулууптара Пантелеймон Тулааһынап аатын сүгэр. Саха ааттаах-суоллаах лиирик-бэйиэтэ Пантелеймон Тулааһынап төрөөбүтэ 110 уонна кини аатын сүгэр кулууп 70 үбүлүөйдээх сылларынан сибээстээн, улуус салалтата улуус ыһыаҕын Төрүккэ ыытар соругу туруорбута. Онон төрүттэр эппиэтинэстээх дьыалаҕа ылсан, бары бииргэ түмсэн көдьүүстээхтик үлэлээн, бэйэлэринэн сыралаһан, үлэлэрин түмүгүнэн астыннылар — өрөспүүбүлүкэтээҕи таһымнаах бэртээхэй ыһыаҕы тэрийдилэр.
Туох кистэлэ кэлиэй, бастаан утаа улуустааҕы ыһыах Төрүккэ ыытылларын истээт, соһуйуу да баара. Атын оройуоннарга улуустааҕы ыһыахха сылы быһа бэлэмнэнэллэр буоллаҕа. Төрүттэр улуустааҕы тэрээһин кинилэр нэһилиэктэригэр ыытыллар буолбутун тоҕо эрэ биир ый иннинэ эрэ билбиттэр. Үп-харчы кырыымчык кэмигэр улуус ыһыаҕын ыытыах диэтэххэ, кыра нэһилиэк холугар олус уустук буоллаҕа. Улуус мунньаҕын дьокутаата Уруйдаана Атласова суолталаах ыһыахха бэлэмнэнии тэрээһинин болҕомтотугар ылан, олохтоох дьокутааттары, Чэмэлиинэ Атласова салайар дьахтар сэбиэтин уонна бэйэтэ салайар “Чэчир” уһуйаан кэлэктиибин сыһыаран, субуотунньугунан үлэ араас көрүҥүн ыыппыта. Ол курдук, биир нэдиэлэ иһигэр төрүттэр сииктээх кыараҕас ыһыахтыыр сирдэригэр турар тутууларын бөһүөлэк иһигэр турар киэҥ нэлэмэн хонуулаах сиргэ көһөрдүлэр. Ыһыахтыыр суолларын урбаанньыт Гаврил Егоров куттаран көннөрөн кэбиспитэ. Нэһилиэк эр дьонун көҕүлээн, субуотунньук хайдах барбытын туһунан улуус мунньаҕын дьокутаата Уруйдаана Атласова маннык кэпсээтэ:
— Урукку ыһыахтыыр сирбитин уу ылар, кыараҕас уонна спортивнай оонньууну ыытарга табыгаһа суох буолан, биир сүбэнэн саҥа ыһыахтыыр түһүлгэбитин киэҥ-куоҥ сиргэ – эргэ “Дружба” сопхуос отделениетын пиэрмэтин аттыгар турар киэҥ кураанах хонууга көһөрөргө быһаарбыппыт. Биллэн турар, туох да тутуу суох сири аҕыйах күн иһигэр ыһыахтыыр түһүлгэ оҥоро охсуох диэтэххэ, уустук этэ. Ону ол диэбэккэ, нэһилиэк дьокутаата Екатерина Кривошапкина, дьахтар сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Чэмэлиинэ Атласова тэрээһин үлэтигэр кыттыһан, түһүлгэбитин биир нэдиэлэ иһинэн түүннэри-күнүстэри үлэлээн бүтэрэ охсубуппут. Саамай элбэх көмөнү дьахтар сэбиэтин чилиэннэрэ уонна уһуйаан үлэһиттэрэ оҥордулар. Тутуу үлэтигэр, матырыйаал тиэйиитигэр эр киһитэ суох табыллыбаппыт, онуоха бастыкынан Гаврил Егоров, Дмитрий Чачуа, Александр Гермогенов, Василий Ефремов, Степан Березкин, Сергей Каландаров, Беляевтар дьиэ кэргэттэрэ, Иван Аргунов, Сергей Зарайскай, Юрий Прокопьев, Аркадий Николаев, Виталий Атласов, Александр Атласов, Александр Винокуров, Александр Атласов, Алексей Сергеев, Борис Егоров кэлэн көмөлөспүттэрэ. Нэһилиэк дьокутаата, мас ууһа Александр Полищук көрдөһүүбүтүн ылынан, түһүлгэ тутуутун ааҕа оҥорбута. Ол курдук, бэрт улахан түһүлгэ күрүөтүн, сыанабытын, хаартыскаҕа түһэр зонаны чороонунан, маһынан кыһан оҥоро охсон, ыһыахтыыр сирбит соҕотохто тупса түспүтэ. Үлэ лааҕырын уолаттара учууталлара Дмитрий Давыдовы кытта мас олордуутугар, тутуу матырыйаалын тиэйэргэ улахан көмөнү оҥордулар.
“Чэчир” уһуйаан үлэһиттэрэ Кыайыы искиэбирин аттыгар Бэтээрээн аллеятын бэйэлэрин күүстэринэн күрүө оҥорон, мас, сибэкки арааһын олордон, кулууп күрүөтүн кырааскалаан, нэһилиэкпит киинэ соҕотохто тупса түстэ. Ыһыахха бэлэмнэнэн, түөлбэлэр салайааччылара дьоннорун көҕүлээн, ыраастааһыҥҥа анаан турунан үлэлээтилэр. Бары үлэҕэ өрүү көхтөөх «Арчы » түөлбэ (сал. Варвара Дьяконова) инники күөҥҥэ сырытта. Махтал истиҥ тылларын бары субуотунньуктарга, тэрээһиннэргэ бэйэтин түбүктээх үлэтиттэн бокуой булан, биир да күнү көтүппэккэ нэһилиэкпит биир тарбахха баттанан киэн туттар, убаастанар киһитигэр, Төрүт балыыһатын сиэстэрэтигэр Анфиса Кривошапкинаҕа аныыбыт. Ол курдук, субуотунньукка, кэнсиэргэ, быыстапкаҕа – барытыгар кыттан, Анфиса Петровна холобурга сырытта. Бу ааттааммыт “нэһилиэкпит туһа” диэн ис дууһаларыттан төрөөбүт Төрүттэригэр бэриниилээх дьоҥҥо барҕа махталбын тиэрдэбин. Төлкөлөөх Төрүппүт чэчирии сайдыыта бэйэбит илиибитигэр баарын бу ыһыахпытыгар бэлэмнэнии холобуругар көрдөрдүбүт. Аны да уостан, уоскуйан хаалбакка, төрөөбүт дойдубутну сайыннарыыга бу курдук тутуспутунан бииргэ үлэлиэххэ, түмсүүлээх буолуохха!” диэн ыҥырабын.
Биллэн турар, улуус ыһыаҕын ыытыыга үтүмэн үп наада. Маныаха төрүттэр түмсүүлээхтэрэ эмиэ көһүннэ. Ол курдук, кэлиҥҥи кэмҥэ төрөөбүт дойдуларыттан тэйбиттэрэ ырааппыт дьон биир дойдулаахтарын араас тэрээһиннэрин харчынан өйүүр буолбуттара хайҕаллаах суол. Ол курдук, эр дьоҥҥо аналлаах «Спортивнай дьоҕур» хайысхаҕа байыаннай дьайыыга сылдьан олоҕун толук уурбут Локуут Егоров дьиэ кэргэнэ 85 тыһ. солк. бириискэ анаан туруорбут. Төрүт нэһилиэгэр сүүнэ бөдөҥ сымара тааһы көтөҕөн аатырбыт, уос номоҕор киирбит «Куучара Маайа» — Мария Андреевна Неустроева-Атласова аатынан күүстээх дьахталларга аналлаах спортивнай күрэх кыайыылаахтарыгар Куучара Маайа сыдьааннара 65 тыһ. солк. спонсордаатылар. Нэһилиэк баһылыга Алексей Кондаков — 25 тыһ. солк., 60-70-с сылларга Төрүт нэһилиэгэр сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбит Афанасий Артамонович Атласов сиэнэ, мэдиссиинэ наукатын доктора Анна Романова — 20 тыһ. солк., “Биир ньыгыл Арассыыйа” баартыйа Өймөкөөн улууһунааҕы салаатын салайааччыта Максим Каздобин — 15 тыһ. солк., Төрүт нэһилиэгиттэн төрүттээх Өймөкөөн улууһун таксистара Семен Егорович Атласов, Семен Александрович Атласов уонна А.И. Егоров – 30 тыһ. солк., Төрүттэн төрүттээх Уус-Ньара уонна Дьокуускай к. олохтоохторо Виолетта Захарова – 9 тыһ. солк, Александр Жирков, Таисия Саввинова — 5-тии тыһ. солк, Төрүт нэһилиэгин олохтоохторо Елена Слепцова, Сахаайа Григорьева — 5-тии тыһ. солк., Борис Кривошапкин, Виталий Атласов, Мария Атласова —— 3-түү тыһ. солк. бириистэргэ биэрдилэр. Анфиса Кривошапкина, Надежда Босикова, Елизавета Мунгалова, Любовь Юмшанова, Варвара Дьяконова, Любовь Иванова араас бириистэринэн өйөөтүлэр. Билигин туох эмэ тэрээһини тэрийээри гыннахтарына, сүрүн сылтах – «үп суох» диэн буолар. Онон бу Тымныы полюһа Өймөкөөн биир саамай аҕыйах нэһилиэнньэлээх кыракый нэһилиэгин дьоно өрөспүүблүкэ араас сирдэриттэн уонна улуус нэһилиэктэриттэн төрөөбүт Төрүттэрин ыһыаҕын тэриллиитигэр хайдахтаах курдук көмөлөспүттэрин холобурдаары бу бачча элбэх киһи аатын толору суруйдум. Онон, доҕоттор, хас биирдии киһи “дойдум, нэһилиэгим туһа” диэн ыалдьар буоллаҕына, үп суоҕа харгыс буолбатаҕын бу төрүттэр холобурдарыгар көрөбүт.
Бары улуустарга, киин куораппытыгар үрүҥ тунах ыһыахтар буолан аастылар. Үгүс дьоҥҥо быйыл кинилэр тустарыгар сүүрбүт-көппүт, харчынан өйөөбүт дьоннорун көмөтүнэн ыытыллыбыт ыһыахтары дууһаларыгар иҥэринэн, бэрт өргө диэри саныы сылдьыахтара. Бу маннык төрөөбүт дойдуларыгар бэриниилээх дьон баалларын тухары бары уустук ыарахаттар чэпчии туруохтара. Кылаабынайа, түмсүүлээх буолуохха!