Куорат килбэйэр киинигэр турар биир мааны эрэстэрээн гардеробугар саастаах дьахтар үлэлии турара…
Тоҕо эрэ, тыл бырахсан, кэпсэтэн киирэн барбыппыт. Арааһа, кини кэпсэтэргэ бэлэм, аһаҕас турар буолан буоллаҕа дуу?
— Дьон миигин биэнсийэтэ тиийбэккэ, манна үлэлии турар дииллэрэ буолуо. Ол эрээри, мин манна дьону кытта кэпсэтээри-ипсэтээри, сэргэхсийээри кэлэн үлэлиибин, — диэбитэ кини.
Чахчыта, кини үбэ-харчыта тиийбэт курдук көрүҥэ суоҕа. Баттаҕын кырыйтарар, кырааскалатар, сирэйин да кыратык кырааскаланар, хоп курдук таҥастаах, бэйэтин көрүнэр, көнөтүк тутта сылдьар, номоҕон дьүһүннээх сааһырбыт дьахтар этэ. Эмээхсин да диэххэ сөбө суоҕа. Кинини Даарыйа Мэхээлийэбинэ диэн ааттыахха. Кэпсээнтэн кэпсээн тиһиллэн, сотору кэминэн кини олоҕун барытын арыйбыта.
Барыта баара
Даарыйа Мэхээлэйэбинэ соторутааҕыта диэри улахан тэрилтэҕэ биир отдел хотуна этэ. Суолталаах быһаарыылары ылынар, кини тыла ыйааһыннаах буолан, тэрилтэҕэ “тос” курдук хотун этэ. Ол да иһин илэ-сала көтөөччү да элбэҕэ. Кэргэнэ эмиэ улахан дуоһунастаах буолан, үп-харчы өттүнэн хаһан да тутайбатахтара. Сэргэлээххэ улахан даача, массыына, сыл аайы муораҕа сынньалаҥ — барыта баара, буолуохтааҕын курдуга.
Саас ылан истэҕин аайы, олох тэтимэ уларыйан, түргэтээн, үлэттэн сылаарҕыыр буолан барбыта. Бастаан кэргэнин үлэтиттэн уураппыттара. Оҕонньор ону олус ыарыылаахтык ылыммыта. Сааһын тухары үлэ, түбүк үөһүгэр, ытыс үрдүгэр сылдьыбыт киһи, кимиэхэ да наадата суох, туос иллэҥ буолан хаалбытыттан санаата оонньуура, айманара да, таһыгар биллэрбэт буола сатыыра. Хата, баардаах баара батарбат. “Дьаарай” уопсастыбанньык буолан хаалбыта. Даачатыгар ыт иитэн, сиэн бырааттарын кытта булсан, кинилэрдиин бултуу, балыктыы барсар буолбута. Сайын чугастааҕы күөлгэ киирэн балыктыыр идэлэммитэ. Тиэргэнигэр саха балаҕанын тутан саҕалаабыта.
Дьоллоох сайын
“Эн да уурайыаҥ, сынньаныаҥ этэ”, — диэн кэргэнэ этэрин ылынан, 65 сааһын туолан, ньиргиччи үбүлүөйдээн баран, үлэтиттэн уурайбыта. Даачатыгар сибэкки эгэлгэтин, оҕуруот аһын арааһын олордон, ол сайын бэркэ сайылаабыттара. Сиэннэрэ сайылыы кэлбит буолан, кинилэри аһатан-сиэтэн, көрөн-харайан, сөтүөлэтэн, айылҕаҕа күүлэйдэтэн, күн бокуойа суох этилэрэ. Ханна да ыксаабакка, кимтэн да тутуллубакка, чугас дьоҥҥун үөрдэ, кинилэр сылаас тапталларыгар сууланан, күннээҕи олоххуттан дуоһуйан олороруҥ баар эбит, дьиҥнээх дьол диэн.
Дьиктитэ баар, кэргэнин кытта тыл аҥаарыттан өйдөһөр, аҕыйах да чаас араҕыстахтарына, ахтыһар-суохтаһар буолан хаалбыттара. Ким эмит суох буоллаҕына, ас да киирбэт курдуга. Даарыйа Мэхээлэйэбинэ олоҕор толору дьоллоох кэмэ ол сайын этэ… Чэ, баҕар, эдэр эрдэхтэринэ, саҥа холбоһон, оҕо күүтэ сылдьан, кыыстара төрөөбүтүн кэнниттэн маннык дьоллоохторо эбитэ буолуо.
Ол эрээри, дьылҕа күндү бэлэхтэринэн өрүү хатаҕалаабат. Иэдээн сэрэйбэтэх өттүттэн иҥнэри үктээн кэлбитэ. Кыһыҥҥы уһун өрөбүллэргэ этэ. Оҕонньор хаама диэн тахсыбыта уонна уулуссаҕа охтубут этэ. Хата, ааһан иһэр дьон түбэһэн, “суһал көмөнү” ыҥырбыттар этэ да, барахсана балыыһаҕа киирэн, уһаабатаҕа, тыына быстыбыта… “70 саас — өстөөх саас” диэн этэллэрэ кырдьык быһыылаах.
Кэргэнэ өлбүтүн кэннэ, олус соҕотохсуйар, чуҥкуйар буолбута. Ол да иһин, бу үлэни буллаҕа. Соҕотох кыыстаахтара атын куоракка олорор. Күн аайы төлөпүөнүнэн кэпсэтэллэр да, ол үлэлиир-үөрэнэр дьону күн иллэҥ киһи аралдьыта олоруо дуо? Хомойоро диэн, сиэннэрэ сахалыы саҥарбаттар, төрөөбүт дойдуларыттан да тэйэн эрэллэр быһыылаах. Кыыһа бэйэтигэр ыҥыра сатыыр да, ол туспа-туора дойдуга тэһийэрэ биллибэт. Сэниэлээх, сэнэх эрдэҕинэ, бэйэтин дойдутугар олорбута ордук. Ити саҥа тутуллубут, мас сытынан дыргыйбыт, лаахтаах муосталаах балаҕаҥҥа кимнээх аал уот оттон, олоруохтара эмиэ биллибэт.
Өлүк сыта
— Мин манна туран, араас дьону көрөбүн, кэпсэтэбин. Биирдэ эдэркээн, кып-кырасыабай кыыс кэлбитэ, мааны саҕынньаҕын туттарбыта. Барахсантан наһаа куһаҕан сыт кэлэрэ. Өлүк сыта… Ону туох диэн этиэхпиний? Хайыыр да кыаҕым суох.
Арба, оҕо эрдэхпиттэн, арааһы көрөөччүбүн. Бэйэбин өйдүөхпүттэн, кыһыл баттахтаах, тырыттыбыт таҥастаах оҕону кытта оонньуурум. Сороҕор күлүк курдук хара дьону көрөрүм. Оҕо барыта оннук көрөр дии саныырым, миигин тыыппаттарын билэрим, ол иһин куттаммат этим. Биирдэ ыалбыт дьиэтигэр хара күлүк дьон мустубуттарын көрөн, ийэбэр эппиппэр, мөхпүтүн өйдүүбүн. Сотору буолаат, ол ыал эбээлэрэ өлбүтэ.
Ийэм ону эттэхпинэ, мөҕөр, бобор этэ. Онтон сылтаан буолуо дуу, улаатан баран, тугу да көрбөт-истибэт буолбутум. Бүтэй буолар, хата, холкута, үчүгэйэ бэрт этэ. Онон оҕо эрдэҕинээбин умнан да барбытым. Арай, кэргэним өлүөн иннинэ, эмиэ көрбүтүм…
Түүн этэ. Утуйа сытан, уһуктан кэлбитим. Хайдах эрэ сүрэҕим эппэҥнээбит, кутум уолуһуйбут курдук этэ. “Куһаҕан түүлү түһээтим” дии санаабытым. Аттыбар кэргэним утуйан, мунна тыаһыы сытара. Уоскуйаары, хаста да өрүтэ тыына, эргийэ-урбайа ылбытым.
Ол эрээри, аан быыһынан көрдөххө, көрүдүөргэ хайдах эрэ от күөхтүҥү уот умайарга, дьиримнээн ыларга дылыта. “Тэлэбиисэрин араарбатах быһыылаах” дии санаабытым. Хабаҕырбыт этим, ол иһин туран, көрүдүөргэ тахсыбытым.
Тахсаат, хайдах эрэ этим тарпыта, туох эрэ атын күүс кэлэн турарын сэрэйбитим. Уҥа диэки хайыспытым, доҕоор, көрүдүөр уһугар хара күлүк дьиэ өһүөтүгэр тиийэ унньулуйан турар эбит. Салгыҥҥа ыйанан тэйбэҥнииргэ дылыта, тулата от күөх уотунан дьиримниирэ.
Сап-салҕалас буолбутум, куһаҕан бит буоларын сэрэйбитим.
— Киэр буол! Эмиэ тугу сүтэрэн, манна кэллиҥ! — диэн хаһыытаабытым уонна уоту холбообутум. Хара күлүк иҥнэс гынаат, муннук диэки сабырыйан эрэрэ. Биирдэ өйдөммүтүм, кэргэним кэлэн, уоскута сатыы турара. Куттаммыт аҕай этэ. “Суһал көмөнү” ыҥыраары гыммытын, боппутум. Ол түүн эмп бөҕөтүн иһэн, уоту барытын уматан, букатын утуйбатахпыт. Онтон икки ый буолан баран, кэргэним куһаҕан буолбута.
Кэлин көрөр дьоҕурум эмиэ арыллан эрэр быһыылаах. Биир көрбүөччүгэ бара сылдьыбыппын, төттөрү утаарбыта, көрбөтөҕө. Өлөөрү гыммыт дьонтон куһаҕан сыт кэлэрин билэбин. Ол кыыс эрэйдээҕи наһаа да аһыммытым, ол эрээри, оннук диэн эппэт буоллаҕым дии, — диэн Даарыйа Мэхээлийэбинэ кэпсээнин түмүктээбитэ.
Нарыйа Арыылаахаба