Кулун тутар, аата да этэринэн, дьөһөгөй оҕото сыһыыга-хонууга сылдьан көҥүл төрүүр-ууһуур кэмэ.
Норуот синоптига Тускул ыйдарынан күнү-дьылы анаарар үгэһинэн кулун тутары билгэлээтэ.
— Кулун тутар сахаҕа дириҥ суолталаах ый. Бу ый үксэ кыһыҥҥы кэмҥэ киирэр. Ый 22 күнүгэр сырдык уонна хараҥа тэҥнэһэллэр, онтон сырдык баһыйан барар. Онон бу кэм саас саҕаламмыт күнүнэн ааҕыллар. Бу кэмҥэ киһи харыстаныахтаах эргэ дьыла бүтэр, саҥа дьыл саҕаланар, тот салгын кэлэр. Кулун тутарга бэлиэтээһин буолар. Бу бэлиэтээһин олунньуга буолбут сылыйыы кэмин баттаһа буолар уонна муус устарга ириэрии буолан эргийэр. Ый икки сүрүн тыаллаах: хомурах уонна сыыр хастыыр тыал. Кулун тутары балаҕан ыйа батыһар. Бу ыйга саас төһө эрдэ кэлэринэн, сайын хайдах буолуон билгэлииллэр. Кулун тутартан тоҕус тибии түстэҕинэ, угут бэлиэтэ. Сарсыарда дьэргэлгэн түстэҕинэ, былыта суох үчүгэй күн буолар. Сулустар өлбөөрөн көстөр буоллахтарына, халлаан сылыйар. Эрдэ хараардаҕына, үүнээйи сааскы хапсыыртан тахсыыта бытаарар. Түүн тымныйдаҕына, сир аһа үүммэт.
Былыргы сахалар Ый Үргэли кытта алтыһыытын кэтээн көрөөччүлэр. Үчүгэй дьыл буоларыгар кулун тутар 4 күнүгэр алтыһар, хойутаан алтыстаҕына — куһаҕан дьылга.
ИЛИН ЭҤЭР УЛУУСТАР
Кулун тутар үгүс киин улууска, былырыыҥҥыга тэҥнээтэххэ, сылаас буолара сабаҕаланар. I дэкээдэҕэ түүҥҥү эрэ өттүгэр тымныйар, онтон сылыйан барар. Күн аайы кэриэтэ кыраһалыыр. Илин эҥэр улуустарга хаар халыҥа ортотунон 31-33 см. Онон сир тот сытар. Быйыл билгэлээһин быһыытынан үчүгэй сайын кэлэр. Бу ый бастакы уон хонуга сымнаһыар: күнүс -16С-18С кыраадыс тымныы, түүн -20С-22С. II дэкээдэҕэ олох сөҥүүтэ суох: күнүс -11С-13С кыраадыс тымныы, түүн -22С -20С кыраадыс тымныы. III дэкээдэҕэ кыра соҕус хаардаах, күнүс биллэрдик сылыйар: -5С -7С кыраадыс тымныы, түүн -14С -12С кыраадыс тымныы.
КИИН УЛУУСТАР
Кулун тутар I дэкээдэтэ түүҥҥү өттүгэр тымныы. Манна хаар халыҥа олох кэмчи, ортотунан 27-31 см. Мантан саас хаар эбии түстэҕинэ уонна ыам ыйыгар ардаатаҕына үчүгэй сайын кэлиэ. Бу ый I дэкээдэтэ сымнаһыар: күнүс -20С-17С кыраадыс тымныы, түүн -28С-30С. II дэкээдэ олох сөҥүүтэ суох: күнүс -11С-8С кыраадыс тымныы, түүн -22С -20С кыраадыс тымныы. III дэкээдэҕэ кыра соҕус хаардаах, күнүс биллэрдик сылыйар: -6С -4С кыраадыс тымныы, түүн -14С -7С кыраадыс тымныы.
БҮЛҮҮ БӨЛӨХ УЛУУСТАР
Бүлүү эҥэр улуустарга киин улуустары кытта тэҥ соҕустук сылыйыаҕа. Хаар халыҥа ортотунан 39-41 см. Мантан саас эбии түстэҕинэ ууга кэлэр куттала баар. Бу ый бастакы уон хонуга сымнаһыар: күнүс -20С-18С кыраадыс тымныы, түүн -30С-25С хаар суох. II дэкээдэҕэ хаар олох суоҕун кэриэтэ: күнүс -14С-11С кыраадыс тымныы, түүн -19С -16С кыраадыс тымныы. III дэкээдэҕэ күнүс-7С-5С кыраадыс тымныы, түүн -13С -10С кыраадыс тымныы.
ӨЛҮӨХҮМЭ, АЛДАН, НЕРЮНГРИ
Өлүөхүмэҕэ өрүс эҥэр сүнньүнэн ортотунан 49-45 см хаардаах. Ол гынан баран, Өлүөнэ баһын диэки хаара үчүгэй 85-95 см. Кулун тутарга балай да хаардаах. Төһөнөн элбэх хаардаах да, саас муус барыытыгар туһалаах. Урукку сылларга тэҥнээтэххэ, соҕуруу улуустар кулун тутар I дэкээдэтигэр түүнүн лаппа тымныйыыһы: күнүс -21-19С кыраадыс, түүн -30С-28С тымныы. II дэкээдэҕэ күнүс -9С-7С кыраадыс, түүн -13С -9С кыраадыс тымныы. III дэкээдэҕэ күнүс-2С-4С кыраадыс, түүн -10С -8С кыраадыс тымныы.
ӨЙМӨКӨӨН УЛУУҺА
Өймөкөөн Саха сирин саамай тымныы улууһунан биллэр. Ол гынан баран, урукку сыллардааҕар кулун тутар сымнаһыар. Хотугулуу-арҕаа улуустарга быйыл хаара олох чараас. Сөҥүү суох. Баара-суоҕа — 28-30 см. Кулун тутарга хаара олох кэмчи. Хаар түспэтэҕинэ, уустук сайын буолсу. Бу ыйга I дэкээдэҕэ күнүс -22С-19С кыраадыс, түүн -30С-33С тымныы. II дэкээдэҕэ балай да тымныы буолсу: күнүһүн -20С-18С кыраадыс, түүн -28С-25С кыраадыс тымныы. III дэкээдэҕэ күнүһүн -13С-10С кыраадыс, түүн -23С-20С кыраадыс тымныы.
ДЬААҤЫ УЛУУҺА:
Урукку сыллардааҕар кулун тутар сымнаһыар. Баатаҕайга быйыл хаара кэмчи курдук: 29-33см. Онтон Верхоянскай куоракка хаара халыҥ: 41-37 см. Бу ыйга I дэкээдэҕэ күнүс -26С-23 кыраадыс тымныы, түүнүн -40С-36С тымныы. II дэкээдэҕэ күнүһүн -21С-18С кыраадыс тымныы, түүнүн -26С-29С кыраадыс тымныы. III дэкээдэҕэ күнүһүн-16С-13С кыраадыс тымныы, түүн -23С-19С кыраадыс тымныйыыһык.
АБЫЙ, МУОМА, ХАЛЫМА, ҮӨҺЭЭ ХАЛЫМА, АЛЛАРАА-ХАЛЫМА, АЛАҺЫАЙ УЛУУСТАРА:
Халыма-Индигиир эҥэр улуустарга бу сыл сааһа сымнаҕас, былырыын баччаларга тымныйа сылдьыбыта. Индигир эҥэр Муома улууһугар быйыл балай да хаардаах 30-37 см. Халыма улууһугар — 65-73см. Аллайыахаҕа — 63-55 см. Кулун тутарга хаара олох эмиэ кэмчи. Бу ыйга I дэкээдэҕэ күнүс -21С-19С кыраадыс тымныы, түүн -33С-31С тымныы. II дэкээдэҕэ күнүһүн -18-15С кыраадыс тымныы, түүн: -28С-25С кыраадыс тымныы. III дэкээдэҕэ күнүһүн -11С-9С кыраадыс сылаас, түүн -25С-20С кыраадыс тымныы.
АНААБЫР, ӨЛӨӨН, ТИКСИИ:
Артика эҥэр улуустарга кулун тутар бастакы-иккис дэкээдэлэригэр түүҥҥү өттүгэр балай да тымныйыыһы. Хотугу муора эҥэр улуустарга Тиксиигэ хаар — 35-39 см. Өлөөҥҥө — 34-39 см. Анаабырга — 30-31 см.. Кулун тутарга хаара олох кэмчи. Бу ыйга I дэкээдэҕэ күнүс -28С-26С кыраадыс, түүн -35С-30С тымныы. II дэкээдэҕэ түүҥҥү өттүгэр балай да тымныы баар. Күнүһүн -21С-17С кыраадыс тымныы, түүнүн -20С-25С кыраадыс тымныы. III дэкээдэҕэ күнүһүн -17С-15С кыраадыс тымныы, түүн -23С-20С кыраадыс тымныы.