Бүгүн сахалар биир чулуу, чаҕылхай киһибит, Роман Михайлович Дмитриев төрөөбүт күнэ. Мин кинини хаһан да көрбөтөҕүм, дьон кэпсээниттэн истэр уонна хаһыаттарга ааҕар, тэлэбиисэргэ көрөр, успуортка туох да сыһыана суох оҕо этим. Оскуоланы бүтэрэн биир сыл тырахтарыыстаан баран, 1981 сыл күһүн аармыйаҕа сулууспалыы бардым. Иркутскайга тиийэн буойаска олорон, биир састаап тобус толору саха, нуучча уолаттара Монголияҕа сулууспалыы тиийдибит.
Мин түөспэр ОЭТР ( отдельная эксплуатационная техническая рота) диэн суруктаах эрэдэбиэй саллаат буола түстүм. Байыаннай сулууспа олоҕо бэйэтин кэминэн син баран истэ. Мин каптерщик диэн син тос курдук дуоһунаска ананным. Ротабар сахалар элбэхпит, хаһаарымабыт мас барак курдук эргэ баҕайы, тыал бирээмэ курдары үрэр. Оннооҕор сорох түннүгүнэн тыаллаах ардах уута курулаччы кутуллар, муостатын этэ да барбаккын .
Саха саллаата эргиччи саталлаах
Сахалар уус буоларбытын билэннэр ол кыһыны быһа Ытык Күөл уола Валера Дьяконов уонна Соморсун уола Коля Кононов маастардааннар уһанныбыт. Валерабыт ирдэбиллээх, мындыр, туохтан да иҥнэн турбат уус уол буолан биэрдэ. Сааһыары киһи хараҕа үөрэ көрөр гына оҥорон таһаардыбыт. Аппысыардарбыт астынан, дуоһуйан хаһаарымабыт иһигэр теннис остуола уонна бильярд аҕалан туруордулар. Муостабытын харыстаан хаһаарыма иһигэр саппыкынан хаамарбытын боптулар.Тапочканан эрэ сылдьар буоллубут уонна үлэ чааһын кэнниттэн футболка, тренировочнай ыстаан кэтэрбит көҥүллэннэ.
Хаһаарымабыт образцовай-показательнай ыстаатыстанна. Аны Валера Тимофеев диэн Лоомтука уола уһулуччу үчүгэйдик теннистиир эбит. Аата аар саарга аатыран, араас чаастартан эдэркээн аппысыардар кэлэн теннистээн аххан бараллар. Валера төбөтө лэкээрэн олорор, оонньуур да оонньуур. Хаһаарымабытын көрөөрү араас дэлэгээссийэ бөҕө тиэһиннэ. Бэл диэтэр, ЗабВО хамыыһыйата биир генерал салайааччылаах кэлэн барда. Ол бириэмэҕэ биһиги Ленинскэй хоско сынньанар кэммитигэр саахыматтыы олорор этибит. Мин киһибин кыайаары бэркэ ыган эрэр этим. Хамыыһыйа эмискэ киирэн кэллэ. Генерал кэлэн биһигини көрдө: “…туораа эрэ табаарыс, эн дьыалаҥ хаахтыйбыт, мин көмөлөһүөм”,— диэн утары олорор уолбун туоратан бэйэтэ олордо. Генерал биһигини араас полковниктар тулалаан кэбистилэр. Мин долгуйан хааллым. Били толкуйдаан оонньоон испит суолбун төрүт да умнан кэбистим. Сотору хотторон хааллым. “Бэркэ толкуйдаан баран иһэн, мин сибиитэбиттэн чаҕыйан ыһыллан хааллыҥ, — диэтэ. — Молодец солдат, бэркэ оонньуур эбиккин, — диэн илиитин биэрдэ.—Ыксаабакка, холкутук оонньуу олорор киһи наһаа да үчүгэй буолуо этэ, но увы… служба”, — диэн баран дьонун батыһыннаран тахсан бардылар.
Биһиги ротабыт хамандыыра генерал настарыанньаламмытыттан быһыылаах, биһиги диэки үөрбүт, астыммыт хараҕынан көрөн ылла уонна кистээн тойон тарбаҕын көрдөрдө. Мин оскуолаҕа орто кылааска үөрэнэ сылдьан, оччолорго Саха сирин биир күүстээх саахымаччыта, история учуутала, Аҕа дойду Улуу сэриитин бэтэрээнэ Афанасьев Владимир Куприянович куруһуогар сылдьыбытым. Владимир Куприянович Саха сирин чиэһин көмүскээн соҕуруу күрэхтэһэ барар этэ. Ол кэнниттэн кэлэн баран, уруокка ханна хайдах күрэхтэспитин, хайдах көрсүбүттэрин кэпсиир буолара. Кэпсээн бүтэн баран бүтэһигэр:» Дьэ, астара оһуобай”,— диэн баран туох бүлүүдэни сиэппиттэрин хайаан да ахтан ааһар буолара. Сороҕор “дьэ, ас чааһа быстар мөлтөх…көннөрү остолобуойга аһыы сырыттыбыт” диэн астымматахтыы кэпсээн күллэрэр буолара.
Ол дэлэгээссийэ кэлэн барбытын кэнниттэн ротабыт хамандыыра уонна замполита өрө таһаарыллан атын сиргэ сулууспалыы барбыттара. Саллаат олоҕо араастаах, ол-бу мүччүргэннээх да түгэннэр баар буолаллар эбит. Мин да онтон хаалбатым…син арааска түбэстим. Биһиэнэ — кыра самоволка, ол быыһыгар монголлары кытта кыра харчы мэнэйдэһии, табах атыылааһын уонна аппысыардар араас дьаһалларын толоруу буолар. Ол сылдьан патрулларга түбэһии диэн кутталлаах дьыала баар буолааччы. Дьэ, онно мин талааным тахсан тиийэн кэллэ. Атахпар чэпчэки буолан дуу, биитэр миигин ким билиэй диэн кэнэн санаабар дуу, патрулларга түбэһэн тутуллан баран, мүччү түһэн аппысыары умса анньан баран куотуу иҥин. Оннук биир түгэҥҥэ илиибин эчэтэн госпиталга киирэн таҕыстым.
Ротабар Афган сэриитигэр сылдьыбыт старлей (старшай лейтенант) баар этэ. Бастаан утаа ол киһилиин тапсыбат этибит. Онтон сыыйа бэйэ бэйэбитин билсэн табаарыстыы курдук буоллубут. Дьуһуурустубаҕа бардаҕына хоһун харабыллатар иҥин буолла. Онно-манна барарыгар илдьэ сылдьар буолла. Уонна биир түбэлтэ туһалаата быһылаах этэ. Ол сырыыга прапорщик Мевшц диэн киһини кытта Налайха диэн сиргэ баран истэхпитинэ, аара дизельнэй “Урал” массыына моһуогуран турар этэ. Суоппара бу саҥа учебкаттан суоппар буолан кэлбит нуучча уола. Массыыналарын штуцерынан салгын ыла сылдьар буолбут фильтрин араастаан эрийэн көрдүбүт да сатаммат диэтилэр. Хайдах эрэ соһон илдьиҥ эрэ, кыра да хаалла диэбиттэрэ. Аны туох да соһор троспут суох. Прапорщигым миигин чугаһаа эрэ диэн ыҥырда уонна:” Эн манна быһаарсаҕын дуо?” — диэтэ. “Боруобалаан штуцер атастаһыннаран көрүөххэ, тыраахтарга оннук гынааччыбыт”,—диэтим. “Давай, давай”, — дии түстүлэр.
Оҥоро сырыттыхпытына нуучча уола миэхэ үҥсэргиир: “Массыынам үчүгэй этэ, ону түүн хас да штуцербын уларытан ылбыттар”. Мин тырахтарыыс буоларбын билэн үөрдэ. Оннук кэпсэтэ-кэпсэтэ штуцербытын атастаһыннардыбыт уонна Сөдүөт диэн тырахтарыыс ыалбын үтүктэн алтан шайбатын ойоҕоһуттан эргитэ сылдьан өтүйэнэн тоһурҕатан баран сэрэнэн чиҥэттим. Уралбыт «быр» гына түстэ. Дьоммут үөрэн хаһыытыы түстүлэр. Оо, онно көрүө этигит, прапорщигым хайдах астынан хаамыталаабытын. Кырдьык, аара көлүөһэ тэһиннэҕинэ эбэтэр массыына туга эмит моһуоктаатаҕына, суоппардыын көмөлөөн начаас оҥорор этибит. Онтон ыла массыынанан онно-манна баралларыгар кузовка олордон илдьэ сылдьар буоллулар ( кэлин холум этэ хойдуутун саҕана дойдубар аны бэйэм “Урал”, “Камаз” суоппара буолан турбутум).
Дьэ, онтон саас биир күн киһим биир дьыалабыай тиэмэ баар диэтэ. Онтум Улан Батор таможнятыгар массыынанан мал илдьэн Сойууска ыытыы эбит. Быһата – экспедитор буолуу. Сарсыныгар “Зил” массыынанан араас мал илдьэ Улан Баторга бардыбыт. Таможняҕа тиийэн иһэн икки аппыһыардарым түһэн хааллылар. Сопка үрдүттэн көрүөхпүт диэн бинокллаахтар иҥин. Миэхэ тэтэрээт лииһигэр инструктаж бөҕө суруйан биэрдилэр. Мин күн аҥаара уочараттаан билбэт сирбэр муна-муна дьонтон ыйыта-ыйыта моһуок бөҕөнөн, бостуой сөбүлэспиппин диэн кэмсинэ саныы-саныы инструктааһым быһыытынан барытын контейнерга уган туттаран, дьэ “һуу” диэтим.
“Роман Дмитриев диэн олимпийскай чөмпүйүөн табаарыстаахпын”
Дьэ, оннук мин чаастатык барар буоллум. Арай миэхэ төһө да наһаа эппиэтинэстээҕин иһин, үчүгэйэ сүрдээх, хаһаарымаҕа хаайтаран олоруохтааҕар. Биир сырыыга таможняҕа мин алтыһар монголум докумуон толорорун быыһыгар: “Сахаҕын дуо?” — диэн ыйытта. Саха буоларбын истэн баран, дьэ, киһим үөрүү бөҕө буолла. “Мин элбэх саха уолаттарын билэбин. Роман Дмитриев диэн олимпийскай чемпион тустуук табаарыстаахпын. Бэйэм эмиэ тустуукпун”, — диэн Арамаан быраатын дуу, аймаҕын дуу көрсүбүт курдук үөрдэ. Билигин Саха сириттэн Сойууска, Европаҕа, аан дойдуга туста сылдьар саха уолаттарын туһунан кэпсиир. Барыларын ааттарынан билэр, ким туох истииллээх тустарын эҥин кэпсиир.
Мин, тустууттан ыраах киһи, тустуу тиэмэтин, оччолорго туста сылдьар саха уолаттарын төрүт билбэппиттэн наһаа бэркиһиир. Хас кэллэҕим аайы үөрэ көрсөр, саха уолаттара ханна тустубуттарын, ким ханна эрчиллэ сылдьарын, Арамаан ханна сылдьарын кэпсии тоһуйар буолла. Мин буоллаҕына, хайдах эрэ түргэнник бүтэн хаһаарымабар тиийэрбин эрэ саныыр саллаат буоллаҕым дии. Сарсыарда эрдэ кэлэн КПП-тан саҕалаан, хонтуоранан, контейнернайынан, кыраан баалканан барыта уочарат. Дьиэбэр—чааспар түүн тиийэбин. Биир сарсыарда кэлбиппэр, монголум ыҥыран ылла уонна миигин батыс диэтэ. Хонтуораҕа киллэрэн хантан докумуон, бэчээт, боробулуоха, бэчээттиир чыскы ылар сирбин көрдөрдө, бланкалары толорорго үөрэттэ. “Сахалар грамотнай, чиэһинэй уонна бэрээдэктээх омуктаргыт. Мин ону саха табаарыстарбынан бэркэ диэн билэбин, онон мантан ыла докумуоҥҥун бэйэҥ толорон мин остуолбар ууран иһэр буолаар, — диэн дьаһал биэрдэ уонна мин эйиэхэ таможня иһигэр «күөх уоту» оҥоруом диэн батыһыннаран киллэрэн планеркалыы олорор дьонугар миигин билиһиннэрдэ.—Бу КПП-лар, бу көмө саллааттар, бу крановщиктар. Эйиигин мантан ыла быһа обслуживайдыахтара”, — диэтэ. Дьонугар монголлуу тугу эрэ кэпсээтэ, онуоха сөбүлэһэн тоҥхоҥноһо түстүлэр.
Мантан ыла мин үлэм улаханнык судургутуйда. Ол аайы КПП- га эбиэккэ диэри уочарат суох буолла. Кэллим да, ааһа турабыт. Хонтуораҕа ойон киирэн паапка, бэчээт, чыскы кыбынан, икки саллааты батыһыннаран тиийэн контейнер талан баран, далбаатаатым да, аарыма кыраан-балка сүүрэн кэлэн контейнербын массыынам аттыгар ууран биэрэр. Малбытын уган бэчээттээн, докумуонун толорбутум кэннэ, аны сүр түргэнник кэлэн бүтэһиктээх сиригэр илдьэн туруоран кэбиһэр. Мин үөрэ-көтө сып- сап бүтэн дьиэлиибин. Били сопка үрдүттэн халампааһынан кэтээн көрө сыппыт эппиһиэрим, афганец табаарыһым: “Бу эн нууччалыы да аанньа билбэт туундара оҕото, ити хайдах гынаҥҥын таможня иһигэр адьас дьиэҥ курдук хаамаҕын?–диэн бэри диэн бэккиһииллэрэ. – Дойдугар тиийэн итини кэпсээтэххинэ, ким да итэҕэйиэ суоҕа. Оннооҕор биһиги, барытын уу харахпытынан көрбүт эрэ буоламмыт итэҕэйэбит”, — дэһэллэрэ, бастарын быһа илгистэллэрэ.
Оннук этэҥҥэ сулууспалаан, ытык иэспин төлөөн дойдубар, дьоммор ийэлээх аҕабар этэҥҥэ эргиллэн кэлбитим. Сыллар аастахтарын ахсын санаатахпына, Убайбытын наһаа да убаастыыллар, ытыктыыллар эбит бииргэ алтыһан ааспыт доҕотторо диэн астынабын, киэн туттабын. Уонна бу кэлэн саныыбын: бэйэтин көрсөн ити түгэн туһунан атах тэпсэн олорон кэпсэппит буоллар, төһө эрэ үчүгэй этэ. Монгол Арамааҥҥа кэпсээбитэ эбитэ буолуо дуу, диэн санаа хаалан хаалбыт. Арааһата кэпсээммит тахсыа эбитэ буолуо, тоҕо диэтэххэ оччолорго аармыйаҕа сылдьар кэммэр убайым Аким Константинович Костромаҕа үөрэнэ сылдьан, Москваҕа Роман Михайловичтыын алтыспыт эбит уонна тустуук быраатым Петр Юмшанов алтыһан аххан кэллэҕэ дии (мин ийэм уонна Петя ийэтэ бииргэ төрөөбүт эдьиийдии балыстыылар). Дьэ, итинник түгэн баар этэ мин саллаат олохпор.
7-с разъезд саллаата Александр Татаринов.