Ыам ыйын 9 күнэ. Улуу Кыайыы өрөгөйдөөх күнэ. 1418 күнү-түүнү быһа барбыт уоттаах сэрии биһиги норуоппут кыайыытынан түмүктэммит күнэ. Бу харах уулаах өрөгөйдөөх бырааһынньыгы норуот хайдахтаах курдук дьоллонон көрсүбүтэ.
“Кыым” хаһыат ыам ыйын 10 уонна 13 күнүнээҕи нүөмэрдэригэр үйэтийэн хаалбыт.
Ыам ыйын 9 күнүн Кыайыы бырааһынньыгынан биллэрэр туһунан ССРС Верховнай Советын Президиумун Ыйааҕа
Немецкэй-фашистскай талабырдьыттары утары советскай народ Аҕа дойдутун Улуу сэриитин кыайыылаахтык ситэриини уонна биир тыла суох бэринэрин туһунан тыл киллэрбит гитлеровскай Германияны толору үлтү урусхаллааһынынан түмүктэммит Кыһыл Армия историяҕа киирэр кыайыыларын бэлиэтээн, ыам ыйын 9 күнэ бүттүүн народ өрөгөйдөөһүнүн күнүнэн — КЫАЙЫЫ БЫРААҺЫННЬЫГЫНАН буоларын олохтуурга.
Ыам ыйын 9 күнүн өрөбүл күнүнэн ааҕарга.
ССРС Верховнай Советын
Президиумун Председателэ
М. Калинин.
ССРС Верховнай Советын
Президиумун Секретара А. Горкин.
Москва, Кремль, ыам ыйын 8 к. 1945 с.
ССРС СОВНАРКОМУГАР
Ыам ыйын 9 күнүн КЫАЙЫЫ БЫРААҺЫННЬЫГЫНАН биллэрэр туһунан ССРС Верховнай Советын Президиумун Ыйааҕар сөп түбэһиннэрэн, ССРС Совнаркома 1945 сыллааҕы ыам ыйын 9 күнүн өрөбүл күнүнэн ааҕарга уурда.
Советскай Государственнай бары тэрилтэлэр бдь ыам ыйын 9 күнүгэр бүттүүн народ өрөгөйдөөһүнүн күнүгэр–КЫАЙЫЫ БЫРААҺЫННЬЫГАР бэйэлэрин дьиэлэригэр ССРС Государственнай былаахтарын ыйыылларыгар ССРС Народнай Комиссардарын Советтара соруйда.
Кыайыы күнүнэн
Доҕотторбуот, тиһэҕэр тиийэн, көһүтүүлээх күммүтүн дьэ көрдүбүт. Биһиги кырдьыкпыт, биһиги болоппут кыайда. Дьулуурбут өрөгөйдөөх түмүгүн дьэ буллубут. Икки атахтаах историятыгар саҥа дьол тосхойдо, кини улуу мындаатыгар кыайыы ырайа тыкта. Кини кэрэ дьикти сырдыга сир үрдүнэн тэнийэ сыдьаайда. Бу буолан ааспыт улуу охсуһууга тохтубут хааммыт өлбөт күүстээх символа — Кыһыл былаах Ийэ дойдубут үрдүнэн дьэргэйэ тэлээрдэ. Кыайыы уонна үөрүү былааҕа. Үөрүү! Үрдүк үөрүү өрөгөйдөөх күнүн көрөрбүтүнэн хайдах курдук дьоллоохпутуй!
Фашизм хара өһөх былыта кыйданна. Кини сидьиҥ дьайа үйэлэр тухары үтэйилиннэ. Сэти-сэлээни сириэдиппит, сэмэни-суҥханы диэлиппит буруйугар кини тиһэх дьылҕата история кырдьыгын уордаах илиитигэр бэрилиннэ. Германия армията бэриннэ. Гитлер тиһэх саллаата кыаттаран икки илиитин өрө уунна. Икки атахтаахха быыһабыл күнэ эргийдэ. Үөскүүр сүһүөх дьоннорбутугар улуу төлкө төлөрүйбэт чүөмчүтэ түстэннэ.
Аан дойдуну алдьархайтан араҥаччылаабыт, күн дьонун күөмчүттэн көмүскээбит бу улуу кыайыыбыт үрдүк өрөгөйдөөх күнүнэн уруй буоллун!
Түөрт сыллаах охсуһуубут ханнык сыраҕа, туох толукка турбутун өйдүүбүт. Немец тииһигэ биһиги Ийэ сирбитин уотунан уһуурпута, хаанынан сүүрүгүрпүтэ, харах уутунан халааннаппыта. Өс-саас улуу долгуна түллүбүтэ. Ол улуу өс уордаах кынатыгар көтөхтөрөн биһиги өлбөт күүстээх боотурдарбыт история тыыннаах кырдьыгын өрүһүйээри, икки атахтаах кэрэ чиэһин көмүскээри уот ардах аннынан охсуһууга турбуттара. Улуу өбүгэлэрбит Александр Невскэй, Димитрий Донской, Кузьма Минин, Димитрий Пожарскай, Александр Суворов, Михаил Кутузов эр санаалаах образтара бу сэриигэ биһигини өрө көтөхпүтэ. Улуу Ленин кыайыылаах знамята биһигини араҥаччылаабыта. Улуу Сталин биһигин кыайыы диэки сирдээн испитэ.
Дойдубутугар баараҕай куттал сабардаабыт ыар күннэригэр биһиги эппиппит: “Биһиги дьыалабыт кырдьыктаах, кыайыы биһиэнэ буолуо!” Народ уонна Армия ити туһугар бөҕө эрэмньилээхтэрэ.
Өстөөх Москва аттыгар үҥүөлээбит ыар күннэригэр улуу Сталин холкутук уонна эрэмньилээхтик бэйэтин народун ыҥырбыта: “Эһиэхэ босхолуур кэскиллээх улуу сорук тосхойдо. Бу соругу толорорго достойнай буолуҥ!”
Өстөөх биһиги сирбитигэр өссө да кэрээнэ суохтук силбиэтэнэ турар кэмигэр улуу Сталин эппитэ: “Биһиги да уулуссабытыгар бырааһынньык буолуоҕа!”
Бу өрөгөйдөөх улуу үөрүү чааһыгар сирдьит ити тылларын санаатахпытына биһиги сүрэхпитигэр дьылҕа, күүс уонна кэскил тустарынан киэн туттуу сырдык төлөнө умайар.
Хааны уонна харах уутун туораан, ыыспалаах ынырык кэмнэри ааһан толору кыайыы өрөгөйдөөх чааһыгар кэллибит. Өстөөх үнтүрүтүлүннэ. Кыайыы биһиэхэ буолла. Биһиги кыайыы бу улуу күнүгэр тиийбиппитинэн дьоллоохпут. Бу улуу кыайыы өрөгөйдөөх күнүн көрүү туһугар охсуспут биһиги герой буойуннарбытыттан сорохторо бу күҥҥэ тиийбэтилэр. Биһиги Ийэ дойдубут көҥүлүн, чиэһин уонна тутулуга суох буолуутун иһин кыргыһыыларга охтубут геройдарга үйэ-саас тухары албан аат буолуохтун! Кыргыһыы хонуутугар охтубут өлөрү өлбөт күүһүнэн кыайбыт биһиги хорсун буойуннарбыт чиэстэригэр кыайыыбыт бу улуу знамятын төҥкөтөбүт. Кинилэр ааттара үйэлэр тухары тыыннаах буолуоҕа!
Фашистскай хара дьай ынырык мэҥиэстиитигэр сиэртибэ буолбут биһиги эр дьоннорбут уонна дьахталларбыт, кырдьаҕастарбыт уонна оҕолорбут кэриэстэригэр төбөбүтүн төҥкөтөбүт. Кинилэр ааттара үйэлэр тухары тыыннаах буолуоҕа! Фашистскай хара дьай буолбут ити ынырык сиэртибэлэри умнуохпут суоҕа. Ити иэстэбилэ суох хаалыа суоҕа!
Бу улуу кыайыы үрдүк өрөгөйдөөх күнүгэр үөрүү ньиргиэрдээх барабаанын дохсун дорҕоонун быыһыгар саҥа аллайабыт:
— Кыайыынан уруй буоллун!
— Көмүскээбит уонна быыһаабыт Кыһыл Армиябытыгар айхал!
— Кыайбыт советскай народка айхал!
— Биһигини кыайыыга тиэрпит улуу Сталиҥҥа айхал!
Килиэп оҥорооччулар үөрүүлэрэ
Якутскай куораттааҕы 1, 2, 3 №-дээх бэкээринэлэргэ — улахан үөрүү!
Ууураһыы, ырыа-тойук… Үөрүү хараҕын уута…
— Кыайыы буолла, — диир рабочай таб. Назаров, — ол эрээри, биһиги уоскуйан олорон хаалыахпыт суоҕа. Дойду оборонатын бөҕөргөтүүгэ өссө тыҥааһыннаахтык, элбэх таһаарыылаахтык үлэлиэх тустаахпыт.
Таб. Назаров этиитин толору сөбүлээн туран, куорат килиэп оҥорооччулара үлэ хаачыстыбатын тупсарарга, куорат үлэһиттэригэр элбэх уонна минньигэс килиэби биэрэргэ эбээһинэстэннилэр.
Кыайыыны күүрүүлээх үлэнэн кэҥэтиэхпит
Үөрүүлээх сарсыарда… Ыам ыйын 9 күнүгэр Якутскайдааҕы “Взаимопомощь” артыал рабочайдара уонна работницалара кыайыы историческай күнүн бырааһынньыктаатылар.
Үөрүүлээх миитиҥҥэ мустубут табаарыстар советскай народ уонна героическай Кыһыл Армия улуу кыайыыларын производствоҕа илиини араарбакка күүрүүлээхтик үлэлээн кэҥэтиэхпит диэн эттилэр.
И. Л. Новгородов, С. И. Боло.
Оройуоннарга народ өрөгөйдөөһүнэ
ЫТЫК-КҮӨЛ (“Кыым” корр. телегр.). Ыам ыйын 9 күнүгэр радионан үөрүүлээх биэрии кэнниттэн уулуссаҕа оройуон киинигэр олорооччулар бары тахсыбыттара. Үөрүүлээх миитини райсовет председателэ т. Неустроев аһар. Бу улуу үөрүүнэн сибээстээн БСК (б)П райкомун секретара т. Колесов, ЫБСЛКС райкомун секретара таб. Макаров, фронтовик т. Вычужин у. д.а. эҕэрдэ тылы эттилэр.
Ханна баҕарар үөрүү, ырыа-тойук, айхал! Итинник миитиннэр оройуон колхозтарыгар эмиэ улахан өрө көтөҕүллүүлээхтик бардылар.
А. Бэстиинэп, Д. Тарабукин.
ЧУРАПЧЫ. (“Кыым” корр. телегр.). Гитлеровскай Германия биир тыла суох бэриниитин туһунан иһитиннэриини оройуон үлэһиттэрэ улахан үөрүүнэн көрүстүлэр. Оройуон киинигэр элбэх ахсааннаах үлэһиттэр мустубуттар. “Тахсыбыт сардаҥа”, “Сайдыы”, “Боевой”, “Кыһыл партизан” у. д.а. колхозтарга кыайыы бырааһынньыгын атаардылар.
Оройуон колхозтаахтара ыһыы үлэтин 5 күн устатыгар ыытарга табаарыс Сталины эрэннэрэллэр.
П. Бурцев.
ТӨҤҮЛҮ (“Кыым” корр. телегр). Энгельс, Куйбышев ааттарынан колхозтарга — улахан үөрүү. Кыайыы бырааһынньыгар аналлаах миитин кэнниттэн ЫБСЛКС райкомун агитбиригээдэтэ оскуола коллективын кытта холбоһон кыайыы чиэһигэр улахан концеры биэрдэ.
Н. Жерготов, О. Рекут.