Ааспыт өрөбүллэргэ Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай драматическай тыйаатыр «Түүл уҥуор кытыла» саҥа испэктээги туруоран, көрөөччүлэргэ Култуура сылыгар умнуллубат бэлэҕи оҥордо.
Саха народнай суруйааччыта Николай Лугинов «Самородки из преисподней» притча-сэһэнигэр олоҕуран, режиссер Андрей Борисов туруоруутугар киһи олоҕун суолтата, дьылҕа уонна омук духуобунай утумнааһына арыллар. Бу дириҥ ис хоһоонноох притча-сэһэн киһи олоҕор, сиэригэр-майгытыгар уонна айылгытыгар сыһыаннаах элбэх боппуруоһу көтөҕөр. Үчүгэй уонна куһаҕан, сырдык уонна хараҥа охсуһуулара, киһи ис дууһатын уларыйыытын көрдөрүү — сүрүн тиэмэ.
Бу дириҥ ис хоһоонноох притча-сэһэн киһи олоҕун, сиэрин-майгытын уонна айылгытын туһунан элбэх боппуруоһу көтөҕөр. Үчүгэй уонна куһаҕан, сырдык уонна хараҥа охсуһуулара киһи ис дууһата уларыйыытыгар улахан сабыдыалы оҥороллор.
Режиссер Андрей Борисов бу да сырыыга айымньыны бэйэтин ураты көрүүтүнэн, буоларын курдук, тыйаатыр сонун ньымаларынан байытан туруорда. Кылаабынай оруолу толорбут эдэр кэскиллээх артыыс Петр Домотов (У Синь) бу уустук уобараһынан испэктээккэ дириҥ философскай толкуйу сахта, дьоруойун итэҕэтиилээхтик арыйда.
«Түүл», «көстүбэт эйгэ», «утум» диэн өйдөбүллэр нөҥүө киһи иэйиитэ, ис мөккүөрэ, сирдээҕи олоххо миэстэтин булуута чаҕылхайдык көһүннэ.
Эдэр артыыс Петр Домотов аатырбыт култуура диэйэтэлэ Андрей Борисов бэйэтинэн режиссердаабытыттан олус үөрэн туран санаатын үллэһиннэ: «Андрей Саввичтан элбэххэ үөрэнним. Дьоруойбун арыйыыбар сүбэтэ-амата олус туһалаата. Кини киһини турукка киллэрэр араас холобурдары аҕалар. Уопсайынан, артыыһы биир халыыпка киллэрбэт, айар киһиэхэ бэйэтигэр көҥүлү биэрэр. Ол иһин оонньуурга ыарырҕаппаккын, судургу. Бу испэктээккэ ыам ыйыттан бэлэмнэнэн барбыппыт. Испэктээк икки састаабынан барар. Ол иһин күнүнэн атастаһа сылдьан оонньуубут. У Синь — бастакы улахан оруолум. Айар куттаах киһи, бэйэбэр сыана биэрбэт буоллаҕым. Премьераны көрөөччү ылыммытыттан олус астынным».
Туруорааччы-худуоһунньук Михаил Егоров сыананы оҥорууга төрүт үгэстэри аныгы технологиялары кытары сатабыллаахтык дьүөрэлээн, ураты эйгэни үөскэттэ. Кини илиҥҥи култуура символларын сахалыы тыыннаан киллэрбитэ сонуннук көһүннэ.
Уоту-күөһү туруорааччы Егор Иванов уонна муусуканан доҕуһуолу оҥорбут Николай Павлов испэктээги өссө дириҥ ис хоһоонноотулар, түүл уонна илэ алтыһар кирбиитин чаҕылхай гына ойуулаан, көрөөччүнү бу испэктээккэ бэйэтэ кытта сылдьар курдук ураты турукка киллэрдилэр. Маннык аныгылыы истиил испэктээги көрөөччүгэ тиийимтиэ гынан, бүгүҥҥү күн тыынын сирэйдээтэ, саха тыйаатыра үрдүк таһымын көрдөрдө.
Испэктээк туһунан этнопедагог Анна Холмогорова бэйэтин санаатын бу курдук үллэһиннэ:
—— Саҕаланыаҕыттан бүтүөр диэри харах уонна кулгаах иччитэ буолан олорон көрдүм. Дууһабар араас санаа мөккүстэ. Испэктээккэ олох будулҕана уу күүһүн дохсун долгунунан тиэрдиллибитин олус сөбүлээтим. Хараҥа былыт, тыастаах-уустаах чаҕылҕаннаах этиҥ, сулустаах куйаар халлаан – бу барыта Ийэ айылҕа көстүүтэ. Бу биир ситимнэнэн, араас өҥүнэн хамсаан уларыйан, ону тыас-уус, муусука дьүөрэлээн биэрэрэ — киһини дириҥ философскай толкуйга сирдээн киллэрэр.
Сэһэнньит Оҥочоһут оҕонньор ( Иннокентий Дакаяров) Тибет хайаларыттан тардыылаах Азия улахан Кытай Хуанхэ өрүс аатын мээнэ ааттаабата дии санаатым. Олох былыргы кэмнэргэ бу өрүс кырдалыгар сахалар баһылаан олорбуттарын өркөн өйдөөхтөрбүт ыйдаҥардан, тугу биттэммиттэрин омолутан көрөр түгэн тосхойдо. Ааспыт үтүмэн үйэлэртэн, былыргы дьыллартан өбүгэбит удьуор тардыылаах олоҕун сэһэнэ көстөн барда. Эдэр хуун У Синь, ийэтэ тохтото сатыырын истибэккэ, байарга баҕа санаата күүһүрэн, ол туһугар айаҥҥа турунар. Иҥсэ былытыгар оботторбут Тараҕай “Якудза” (СӨ үтүөлээх артыыһа Василий Борисов) , Доҕолоҥ “Китаец” (Павел Ченянов), Соххор “Аристократ” (Василий Белолюбскай) дьон уонна кыраһыабай дьахталлар абылаҥнарыгар ылларан, көмүс ымсыытын дириҥ обоччутугар хаайтарар.
Хаамаайы дьахтарбыт эмиэ да абааһыга майгынныыр, эмиэ да түүлүгэр үлүгүнэйэ сылдьар курдук аһаҕас санаалаах эбит. Кини араҥаччылыыр, сүбэлиир тылларын эдэр уолбут баардыылаан истибэтиттэн, Оҥочоһут кыыһа (Ирина Михайлова) туһалыа диэн ситии быатын биэрбитигэр аахайбатаҕар, уолга кыһыйа, абара олорбутум. Маннык түгэн бүгүҥҥү олоххо эмиэ үгүстүк көстөр. Киһи киһиэхэ сөптөөҕү этэрин, сүбэлиирин аахайбат, ылыммат, болҕомтоҕо уурбат дьон үгүс.
Дьэ, Көмүс Кыыс-дьахтар, “Обот” (Айталина Лавернова) эмээхсин да буолан, ийэ да буолан, көстөр-биллэр күүһүн албыҥҥа сайыннарбыта эчи сүрүн. Көмүс мөһүүрэни бүрүммүт илэ абааһы дьахтар-кыыс бу сылдьар. Оттон чэпчэкитик таастан тааска ыстанар хара көтөр “Гриф” тыытыллыбатах кыыс көрдөһөр харахтарын ылынан, көмөлөһүө дуу дии санаабытым. Ону баара, хара дьай абааһыта илэ көтө сылдьар эбит. Дьэ хамсанардаах артыыс Эдуард Захаров — көтөр уобараһын олох чахчы көтөрү көрө олорор курдук санааҕа киллэрэн биэрдэ!
Аньыыны-хараны оҥорбут дьоруойдар тутталларынан-хапталларынан, саҥаларынан-иҥэлэринэн бэрт элбэҕи сирэйдээн көрдөрдүлэр. Хара-дьай суолугар киирбит, кэрээниттэн тахсыбыт көммөт суолга киирбитэ илэ чахчы көһүннэ.
Дьолго, саҥа олоҕу олорон эрэр У Синь хара былыт дуу, уу дириҥ түгэҕиттэн дуу кыайан тахсыбат кыахтааҕын өйдөөтө, ол кэнниттэн эрэ ийэтин, аҕатын үтүө тылларын санаата. Эдэр киһи Хаамаайы (арт. Нюргуяна Шадрина) сүбэтинэн ситии быаны адьырҕа көтөр атаҕар иилэ быраҕан, мэһэйдэрин туораан, көмүс ыарахан ыйааһыныттан, албынтан, иҥсэ оботуттан босхолонон, ситии быанан көтөҕүллэн сырдыкка көтөн тахсар. У Синь кирдээх сүргэни баттыыр санааттан босхолонон, Айыы санааны ылынан, аттыгар баар дьолун өйдөөн, оҥочоһут кыыһын ойох ылар. Онон кинилэр көхсүттэн көнтөстөөх, арҕаһыттан тэһииннээх, Айыы ыалын түһүн түстүүллэр. Испэктээк киһи куһаҕаны саныа, иҥсэ оботугар ылларыа суохтааҕын, ол хара дьайа дьоҥҥо, төрдүгэр-ууһугар сабыдыаллыы турарын көрдөрдө. Киһи бэйэтэ тус санаатын ырааһырдан, сырдыкка талаһан кутун-сүрүн бөҕөргөтөн, аан дойду 35 биис ууһун түмэн сир-дойду дьолун тутан олорорго анаммыт Айыы Итэҕэлэ баарын итэҕэттэ.
Николай Лугинов сэһэнинэн Андрей Борисов туруоруутугар “Түүл уҥуор кытыл” испэктээккэ оонньообут артыыстар бука бары көрөөччүлэригэр кирдээх санаа айылҕа алдьатыылаах күүһүгэр кубулуйуон сөптөөҕүн бу испэктэгинэн бигэргэттилэр. Бу иһин испэктээк ааттаах-суоллаах режиссерыгар Андрей Борисовка уонна артыыстарга туску буолуохтун!
… Испэктээк тыйаатыр репертуарыгар киллэриллэн, аны күһүҥҥүттэн салгыы көрдөрүллүөҕэ. Онон «Түүл уҥуор кытыла» испэктээк тыйаатыр сүгүрүйээччилэригэр быйылгы сыл сонун сүүрээнин быһыытынан өссө да үгүс көрөөччүнү угуйа турарыгар саарбахтаабаккын.