Кэлин оҕолор сахалыы билбэт буолан, чахчы кыһалҕа баарын өйдөөн, саха тылыгар сыһыан биллэ уларыйда, тубуста. Ол эрээри, диирбитигэр тиийэбит, сороҕор ээл-дээл сыһыан, аатыгар эрэ үлэ, илии таһынан толоруу көстөн ааһар.
Болҕомто ууруллар эрээри…
Сүүрбэччэ сыллааҕыта куорат оҕолоро бэйэлэрин икки ардыларыгар син сахалыы кэпсэтэр, иннилэрин-кэннилэрин быһаарсар эбит буоллахтарына, аҕыйах сылтан бэттэх балаһыанньа уустугурда. Оннооҕор тыа сирин оҕолоро нууччалыы эрэ кэпсэтэллэр. Маны идэтинэн, тыл туһугар туруулаһар уопсастыбанньыктар дьыала хаахтыйаары гыммытын бэлиэтии көрөн түрүлүөн тардан, маҥнай түмсүү аайы соһуйан, сороҕор “ытаһан”, аал баһа хоҥунна. Салалта кыһалҕаны өйдөөн, төрөөбүт тылы сайыннарарга анаан сыллата бүтүн мөлүйүөнүнэн үбү көрөр. Ити үчүгэй.
Оҕону сырса сылдьан үөрэтимэҥ, хал оҥорумаҥ, төрөппүттэрин көрөн бэйэтэ сөптөөх үөрэҕин ылына сылдьар диэн элбэхтик этэллэр. Ити оруннаах. Ол гынан баран, кистэл буолбатах, кэлин оҕо төрөппүттэрин киэһээҥҥи аһылыкка эбэтэр утуйарыгар эрэ көрөр. Бүгүҥҥү оҕо төрөппүтэ — төлөпүөн, көмпүүтэр. Эйгэтэ барыта — нууччалыы, таһырдьа ыйанан турар угуйук, тэрилтэ аата — нууччалыы, омуктуу. Дьэ, кэлин сахалыы суруллар буолан эрэр.
Тоҕо омуктуу суруктаах?
Мин куоракка сыл баһыгар-атаҕар кэлэр киһи бэлиэтии көрдөхпүнэ, арай куораппыт кэлин олус тубуста, кэҥээтэ. Саамай үчүгэйэ — саҥа дьиэ хото тутуллар. Сыл буолан баран кэлбитим, били, ардах кэнниттэн тэллэй быгарын кэриэтэ хастыы даҕаны мэндиэмэннээх дьиэлэр дьэндэһэн көрсөллөр. Ол эрээри, национальнай өрөспүүбүлүкэҕэ тоҕо сурук-бичик, угуйук, тэрилтэ аата сахалыы суруллубатын сөҕөбүн.
Быйыл саас куоракка киирэ сылдьан, түһэр ыалбар диэри оптуобуһунан атах тардыстаары, куорат килбэйэр киинин, Ленин болуоссатын тохтобулугар тиийдим. Оптуобуспун балачча өр кэтэстим. Уун-утары турар саҥа оскуоланы ама ким бэлиэтии көрүө суоҕай. Арай, өйдөөн көрбүтүм, үөһэ өттүгэр алпаабыттара омуктуу суруктаах. Төһө даҕаны кыра буукубалардааҕын иһин, көстөр эбээт. Омуктуу суруйумаҥ, тылбаастанар кыахтааҕы төрөөбүт тылга тылбаастааҥ диэн дойду салалтата бэйэтинэн этэ-тыына турар кэмигэр, өйдөммөт. Ити оннугар сахалыы ҺӨҔҮҤ диэбиттэрэ буоллар, аттынан ааһан иһэр ыччат хараҕар төһө эрэ хатанан, өйдөнөн хаалар этэ. Саҥа тутууларбыт, буолаары буолан, үөрэххэ, билиигэ сирдиир кыһаларбыт үлэҕэ киириэхтэрин да инниттэн омугумсуйдахтарына, табыллыбат.
Ити кэриэтэ олох даҕаны…
Үнүр социальнай ситим биир бөлөҕөр “Ити кэриэтэ тылбаастыа суох этилэр” диэн самалык суруктаах Дьокуускайдааҕы тиис балыыһатын аатын сахалыы тылбаастаабыттарын хаартыскаҕа түһэрбиттэрин биир киһи бөлөххө ыыппыта. Биир эрэ тэрилтэ аата. Төһө сыыһалааҕын көрүҥ. Ким тылбаастаан сордообута эбитэ буолла. “Саха Өрөспүүбүлүкэтин доруобуйа харыстабылын министиэристибэтэ Саха Өреспүүбүлүкэтин судаарастыбаннай автономнай тэрилтэтэ Дьокускайдааҕы стоматология идэтийбит киинэ 677005, Дьокуускай к., Свердлова уулуссата 3/2”. Биир даҕаны тыл үөрэхтээҕэ ити курдук тылбаастыыр кыаҕа суох. Эбэтэр сахалыы билбэт киһи оҥорбут “үлэтэ”. Дьэ бу хартыынаны ыытааттарын кытта бөлөх иһэ оргуйа түстэ. Бары да ортоттон үөһэ саастаахтарын быһыытынан, биир да киһи биһирээбитин биллэрбэтэ. Сымыйа ини диэн дьонтон туоһуласпытым, хомойуох иһин, кырдьык, күн бүгүҥҥэ диэри ыйанан турар үһү.
Биллэн турар, кэлин тэрилтэ аатын икки тылынан суруйуҥ диэн ирдэниллэр. Тиис балыыһатыгар төһөлөөх элбэх киһи, ыччат, оҕо эмтэнэрин ааҕан ситиллибэт. Төрөппүттэрин кэтэһэ туран аахпыт уончалаах бэдиктэр, “Ээ, бу тыллар маннык суруллаллар эбит” диэн долоҕойдоругар хатаатахтара. Дьэ итиэннэ ол оҕо балЫАһа курдук үйэтин тухары сөптөөх диэн суруйа, саҥара сылдьыаҕа. Дьиҥэр, Тыл Сэбиэтэ, тиэрмин бөлөҕө, университекка бүтүн тыл үнүстүүтэ, тылбаасчыттар, тыл үөрэхтээх дьон, учууталлар элбэхтэр эбээт. Тоҕо көмөлөһүннэрбэттэр?!
Кыайтарбатах балыыһа
Бачча суруксуттаабычча, балыыһаны ахтыбычча, биир түгэҥҥэ тохтоон ааһар ирдэнэр. Суруксут дьон суруналыыстар ханнык тылга элбэх алҕас баарын билэллэр быһыылаах, саха тылыгар аналлаах тургутуктарга сороҕор “балыыһа” диэн тылы хас даҕаны барыйааннаан таһаарбыт буолаллар. Ол эрээри, дьон саҥарар үөрүйэҕинэн дуу, социальнай ситимнэргэ сорохтор син биир “балЫАһа” диэн сыыһа суруйа тураллар. Эмиэ даҕаны үрдүк үөрэхтээх, университеты бүтэрбит дьоҥҥо дылы да, сахалыы суруйдахтарына этии аайы алҕас түһэрбит буолаллар. Дьэ, накаас.
Ҥ, Һ дорҕооммутун сордоотулар
Аныгы дьон мурун “й” дорҕоону кыайан араарбаттар диэн сөпкө этэллэр. Кырдьык, билигин бу дорҕоону кыайан истибэппит да, ханан, ханнык тылга сурулларын да билбэппит, онон олохтон туораабыта быданнаата. Оттон тыл бүтүүтүгэр турар ҥ дорҕоону киһи ама, хайдах араарыа суоҕай? Холобур, “хатыҥ” диэни өрүү “хатын”, “барыҥ” диэни мэлдьи “барын” дииллэр. Ийэҥ-ийэн, аҕаҥ-аҕан, олоруҥ-олорун… ити курдук биирдиилээн холобуру ааҕан ситиллибэт. Биир учуонай Ҥ дорҕооҥҥо өйдөбүнньүк туруорарбыт чугаһаата диэн суруйбутун ааҕан ааспыттаахпын. Билигин кыра кылаас оҕолоро Ҥ дорҕоону буолуоҕунааҕар, сахалыы да өйдөөбөттөр. Онон оонньуута суох өйдөбүнньүк турар кутталлаах.
Аны тыл туһугар туруулаһабыт диир дьоммут сахалыы клавиатуралара кыайтарбат аатыран, сахалыы дорҕооннору бэйэлэринэн алдьата, ону ааһан, сордуу сылдьаллар. һ дорҕоону ь бэлиэнэн, ҕ дорҕоону 5 сыыппаранан, ҥ-ны н, ө-нү о, ү-нү у буукубунан суруйаллар. Ити кэннэ сахалыы дорҕооннорбут сүппэккэ ханна барыахтарай?! Сахалыы дорҕоону ити курдук уларытар дьону тылга букатын чугаһатымыахха баара.
Һуу, аҕыйах сылтан бэттэх тууйулла сылдьыбыт тыыммын таһаардым, санаабын тэбээтим. Дьэ, ити курдук, кыайбаттар дуу, кыһаллыбаттар дуу?!
Өрүүнэ УЙБАНЫАБА.
САНАА
Надежда И., куорат олохтооҕо:
— “Эн тыл үөрэхтээҕэҕин эбээт, көмөлөс эрэ” диэн дөрүн-дөрүн доҕотторум сорудах биэрэн сордууллар. Биирдэ тылбаастаталлар, үксүгэр саха тылыгар дьиэҕэ үлэҕэ көмөлөһүннэрэллэр. Ол былыр үйэҕэ бүтэрбит, идэбинэн уһуннук үлэлээбэтэх киһи умна да быһыытыйдаҕым. Аныгы сорудахтарын оннооҕор улахан киһи өйдөөбөт, билбэт. Нууччатыйан эрэр оҕо хантан билиэҕэй, эн ити ыыппыт тылбааһыҥ курдук оҥоро сырыттахтара. “Өрөспүүбүлүкэ”, “идэтийбит” эҥин диэн тыллартан сылыктаатахха, тыл үөрэхтээҕэ тылбаастаабыт. Ол гынан баран, ону анал матырыйаалга түһэрэр өҥөнү оҥорооччулар сыыһа суруйбут буолуохтарын эмиэ сөп. Бэлэм суругун куопуйалаан ылан түһэрбэккэ, өҥөнү оҥорор сахалыы билбэт киһи бэйэтэ суруйан сордоммутугар майгынныыр. Эбэтэр нууччаттан киирбит тылы сахатытыыны билбэт эдэр оҕо үлэтэ. Анал үөрэхтээх киһи ити курдук тылбаастыыр кыаҕа суох.