Бүгүн М.Горькай аатынан Литературнай институт уус-уран тылбааска хаапыдыратын доцена, саха тылбаасчыттарын бөлөҕүн салайааччы, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Улахан Литературнай бириэмийэ лауреата, Арассыыйа Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, тылбаасчыт Аита Ефимовна Шапошникованы кытта кэпсэтэбит.
Ураты быыстапка
— Быйыл биһиги аҕабыт, ССРС худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ, график, оҕо кинигэтин бастакы иллюстратора Ефим Шапошников төрөөбүтэ 100 сылын туолла. Онтон сиэттэрэн, Национальнай ойуулуур-дьүһүннүүр түмэл “Портал в мастерскую художника” быыстапканы хомуйан, туруорда. Манна кини 250-тан тахса үлэтэ турда. Оҕолорго улахан туһалаах быыстапка үлэлии турар. Лиэксийэлэр, маастар-кылаастар буолаллар.
1945 сыллаахха художественнай училище аһыллар. Сэрии соро-муҥа бүппүтүн, сырдыкка-кэрэҕэ тардыһыы бэлиэтэ – саха дьонугар бу училище аһыллыыта бэйэтэ бэлэх кэриэтэ этэ. Төгүрүк тулаайах, дьоҕурдаах уол чугас доҕоро Егор Шестаковы-Эрчимэни кытта бу училищеҕа туттарсан киирбиттэрэ. Сэрии кэннинээҕи аас-туор сылларга тулаайах уолаттар хата, кинигэ кыһатын буланнар, уруһуйдаан, тыыннаах ордубуттара, киһи-хара буолбуттара.
Бастакы кинигэлэрэ П.Тобуруокап “Чаҥый Чаҕаан” остуоруйата этэ. Ол уруһуйдара биһирэбили ылан, сакаастара элбээн, кинигэ кыһатыгар сыстан үлэлээн барбыттара. Ол эрээри, Эрчимэн уруһуйдуурун тохтотон, Литературнай институкка туттарсан киирбитэ, биллэр кириитик буолбута.
Аҕабыт харандааһын хаһан да ыһыктыбакка, дьону, оҕолору көрдөр эрэ, куруук уруһуйдуу сылдьара, хаһаанара. “Хайа, Дьэкиим, бүгүн хас оҕону оҥордуҥ?” – диэн доҕотторо дьээбэлииллэрэ. Онно өһүргэммэккэ, күлэн кэбиһэрэ. Эбэн эттэххэ, “Дьэкиим Айыыта” диэн миигин Эрчимэн ааттаабыт эбит.
Кини 100-тэн тахса кинигэ ойуутун уруһуйдаабыта. Ол эрээри, чуолкайа биллибэт. Кини үлэлэрин чинчийбит Иннокентий Потапов этэринэн, сэрии кэннэ худуоһунньуктары улахаҥҥа уурбакка, ааттарын да суруйбат буола сылдьыбыттар эбит. Онон 100-тэн лаппа тахсыбыт буолуохтаах. Үлэлэрэ Саха сирин ойуулуур-дьүһүннүүр ускуустубатын көмүс пуондатыгар киирбиттэрэ.
Ефим Шапошников уруһуйдара биһирэнэн, суруйааччыларга былдьаһыкка сылдьар, тарбахха баттанар улахан худуоһунньук буолбута. Ол саҕанааҕы оҕо литературатын бастыҥ айымньыларын кини дьүһүйбүтэ, уобарастарын арыйбыта. Ааспыт үйэ 50-с, 60-с сылларыгар, кэлин өлбүтүн да кэннэ, оҕо кинигэлэрин 99%-ра кини уруһуйдарынан тахсаллара. Онон оҕо литературата сайдарыгар төһүү буолбута. Сэбиэскэй кэм оҕолоро кини уруһуйдарынан иитиллибиттэрэ. Быыстапкаҕа тиийэн, урукку кэмҥэ, оҕо саастарыгар төннөн ылбыт курдук сананыахтара…
Хаан тардыыта
— Оҕо кинигэтэ хайаан да ойуулаах буолуохтаах. Ол саҕана билиҥҥи курдук буолуо дуо, ойууну түһэрэр бэрт уустук этэ. Кинигэ таһыгар өҥнөөх ойууну түһэрээри, хас биирдии өҥүн тус-туспа уруһуйдуура, түннүккэ сыһыаран, тэҥнии сатыы турарын өйдүүбүн.
Сурдьум Васяны кытта аҕабыт аттыгар олорон, тэҥҥэ уруһуйдуурбут, үтүктэ сатыырбыт. Айымньылары аан бастаан биһиэхэ дорҕоонноохтук ааҕан биэрэрэ – күлбүт, сэргээбит түгэннэрбитин бэлиэтэнэн иһэрэ, кэлин ол түгэннэри уруһуйдуура. Онон оҕо уйулҕатын үөрэтэр эбит.
Араастаан туруора-туруора, биһигини элбэхтик уруһуйдуура. Оҕо буоллахпыт, оонньуохпутун, сүүрүөхпүтүн-көтүөхпүтүн баҕарарбыт, ону албыннаһара, сороҕор күһэйэрэ. Холобур, Н.Заболоцкай-Чысхаан “Болот моһуогуруулара” айымньытыгар Болот уобараһыгар миигин уруһуйдаабыта. Орон анныгар киллэрэн, сытыарара. Онон саахары уоран, орон анныгар кистээбит Болот прототиба – мин.
Оттон Васяны уруһуйдаан, М.Ефимов “Сэмэнчик — Мюнхгаузен” поэматыгар Сэмэнчик уобараһын арыйбыта. Катялаах Туйаара кыракый этилэр, онон биир эрэ кинигэҕэ киирбиттэр. Ол да буоллар, хаан тардыыта күүстээх, иккиэн биллэр-көстөр худуоһунньук буолбуттара.
Катя тыйаатыр, киинэ худуоһунньуга. Билигин С.Зверев аатынан Үҥкүү тыйаатырыгар сүрүн худуоһунньук. Алампа “Уйбааныс” айымньытынан режиссер Сергей Потаповтыын киинэ уста сылдьаллар. Туйаара Арктикатааҕы ускуустуба, култуура, креативнай индустрия университетыгар живопись хаапыдыратын сэбиэдиссэйэ.
Вася хайа инженерэ идэлээх этэ да буоллар, наһаа үчүгэйдик уруһуйдуура, уһанара, ювелирнэй киэргэллэри оҥороро. Сир анныгар, шахтаҕа үлэлиир буолан, сүрэҕэ кэбирээн, 59 сааһыгар суох буолбута.
“Олох иһин охсус!”
—1971 сыллаахха аҕабыт баара-суоҕа 45 сааһыгар суох буолбута. Кини сэрии саҕана төгүрүк тулаайах хаалан, аччыктаан, тоҥон-хатан, сэлликкэ ылларбыт этэ. Онон үксүгэр балыыһаҕа сытара. Нам сэлиэнньэтигэр олорбуппут. Ый кэриҥэ дьиэтигэр тахсан, сынньанан ылара. Онно да уруһуйуттан арахсыбат этэ.
Суруйааччылары кытта олус үчүгэй сыһыаннааҕа. Эрчимэн, Иван Гоголев-Кындыл, Сэмэн, Софрон Даниловтар – чугас доҕотторо этилэр. Семен Петрович кэргэнэ Анна Семеновна ийэтэ уонна биһиги эбэбит бииргэ төрөөбүттэр. Онон устудьуоннуур кэмигэр эдьиий Аана атаахтатар, аһатар, таҥас тигэн биэрэр эбит. Солко соруочука тигэн биэрбитэ хойукка диэри баара. Аны таҥастарын Эрчимэн эдьиийэ Марина Попова сууйан биэрэр эбит. Кэлин да Эдьиий Марыынаны кытта истиҥ сыһыаннаахтара.
Киһи быһыытынан наһаа сымнаҕас, көнө, эйэҕэс киһи этэ, дьону кытта тапсара. Сэллик балыыһатыгар кэлин норуодунай суруйааччы буолбут Дмитрий Наумовы кытта бииргэ сыппыттар. 18-таах уол букатын мөлтөөн, “смертниктэр” балааталарыгар сыппыт. Бу дьону улаханнык эмтээбэттэр, кыһамматтар эбит, ол иһин өлөн иһэллэр.
Аҕам уолу аһынан, күүһүнэн киирэн, нэһиилэ сытар киһиэхэ: “Тур, хаамп, олох иһин охсус, кытаахтаһан ис! Олоххо тардыһаргын көрдөхтөрүнэ, быраастар да кыһаллан эмтиэхтэрэ”, – диир үһү. Онон уол байааттаҥнаан тахсан, истиэнэттэн тутуһан, хааман муҥнанар эбит. Быраастар ону көрөн, эпэрээссийэ оҥорон, аҥаар тыҥатын ылбыттар. Онтон ыла үтүөрэргэ барбыт. Дмитрий Федосеевич кэлин да наһаа сылаастык ахтар, махтанар.
Өлбөт-сүппэт айымньылары нууччалыы саҥардыбыта
—Мин үөрэхпин бүтэрэн баран, 1979 с. “Хотугу сулус”-“Полярная звезда” сурунаалларга үлэлии киирбитим. Ол гынан баран, техүлэһит эрэ курдук этим, улахан тылбаастары биэрбэттэр этэ. “Полярка” корректуратын ааҕарым. Онно 10 сыл устата үлэлээбитим.
“Хотугу сулуска” Даланы кытта бииргэ кэлбиппит. Бастааҥҥыттан өйдөспүппүт, доҕордоспуппут. Кини айымньыта таҕыстаҕын ахсын, саба түһэр, самнара сатыыр дьон баара. Далаҥҥа элбэх “подстрочнигы” оҥорбутум. “Аар тайҕа суугуна”, “Кынаттаах ыралар”, “Хотугу номохтор” кинигэлэрин тылбаастаабытым. Кини көрдөһөн, “Глухой Вилюй” тылбааһын күнүстэри-түүннэри оҥорон, үс ыйынан бүтэрбитим. “Эн үчүгэйдик тылбаастааҥҥын, түргэнник тахсыбыта”, — диэн махтанара.
Онтон “Чуораанчык”-“Колокольчик” оҕо сурунаалыгар кэлэн, дьэ, элбэх оҕо айымньыларын тылбаастаабытым. “Полярка” арахсыбытыгар, эрэдээктэр Владимир Федоров ыҥыран ылбыта. Манна дьүккүйэн, бэрт таһаарыылаахтык үлэлээбитим. Бу кэмҥэ “Тыгын Дарханы”, фольклорист И.Березкин “Манчаары — норуот номоҕор” кинигэлэрин, Библияны тылбаастаабытым.
Кинигэ кыһатыгар Наталья Харлампьева сүрүн эрэдээктэрдии олорон, сакаас биэрэн, Федосеев-Доосо “Сөҕүрүйбэт төлөн” арамаанын тылбаастааммын, “Учитель от Бога” кинигэ буолан тахсыбыта. Норуот учуутала Михаил Алексеев туһунан. Наһаа түргэнник атыыланан бүппүтэ.
Бу норуот духуобунай сайдыытыгар оруоллаах кинигэлэри тылбаастаан, саха суруйааччыларын үгүстэрин айымньыларын нууччалыы саҥардан, киэҥ араҥаҕа таһааран, омук дьоно саха литературатын, норуот духуобунай баайын билсэллэригэр олук уурбутум. Тылбааһа суох, ким да билбэт. Тылбаасчыт оруола, суолтата итиннэ сытар. Мин айар үлэбэр төһүү буолбут Далаҥҥа, Владимир Федоровка, Наталья Харлампьеваҕа, Литинститут аанын арыйбыт Олег Сидоровка куруук махтана саныыбын…
“Литературнай институкка саха тылбаасчыттарын иккис бөлөҕө үөрэнэ сылдьар. Бастакы бөлөхтөн Анжелика Эверстова Наталья Харлампьева кинигэтин тылбаастаан, Бүтүн Арассыыйатааҕы “Слово” бириэмийэ лауреата буолбута, “Айар” кинигэ кыһатыгар үлэлии сылдьар. Икки кыыс “Чолбон” сурунаалга үлэлииллэр”