Балаҕан ыйын 19 күнэ – Кэриэстэбил күнэ
Үлэ, тыыл бэтэрээнэ, Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар Чурапчы холкуостарын хоту күүс өттүнэн көһөрүү кыттыылааҕа, Көһөрүллүү оҕото, Сылаҥ нэһилиэгин Бочуоттаах гражданина, 90-гар сылдьар Анна Михайловна Новгородова Чурапчы улууһун Сылаҥ нэһилиэгин Түөйэ учаастагар олорор.
Балаҕан ыйын 19 күнүгэр, Кэриэстэбил күнүгэр, А.Т.Старостина аатынан Түөйэ оскуола-саадын педагогтара ытык кырдьаҕаска дьиэтигэр тиийэн, сэмэй көмөлөрүн, кэһиилэрин туттардылар. Кинилэр Ытык киһилэригэр үтүө, чэгиэн доруобуйаны, уһун дьоллоох олоҕу баҕардылар. Бэтэрээни кытта бу маннык истиҥ көрсүһүүлэр сыллата, куруутун ыытыллаллар. Оттон Анна Михайловна ыалдьыттарын мэлдьи үөрэ-көтө көрсөр, оскуола кэлэктиибигэр, биир дойдулаахтарыгар махталын тириэрдэр.
Статистика этэринэн, хоту 3 оройуоҥҥа – Булуҥҥа, Эдьигээҥҥэ, Кэбээйигэ Чурапчы оройуонуттан күүс өттүнэн көһөрүллүбүттэр ахсааннара уопсайа 5318 киһи. Онтон 990-чата оҕо. Көһөрүллүүгэ барбыттартан икки сыл устата 2000-тан тахса киһи, тоҥон-хатан, аас-туор олохтонон, ыалдьан, өлөөхтөөбүтэ. Дойдуларыгар тыыннаах эргиллэр дьолун 1108 киһи билбитэ. Дьэ бу 990 оҕоттон, дойдуга эргиллии үөрүүтүн билбит 1108 киһиттэн биирдэстэринэн Анна Михайловна Новгородова буолар. Мин кинилиин 2024 сыллаахха, күһүн алтынньыга, Түөйэтээҕи алын сүһүөх оскуола-садка, сэрии, блокадаламмыт Ленинград көмүскэлин уонна Чурапчы көһөрүллүүтүн кыттыылааҕа, тыыл, педагогическай үлэ бэтэрээнэ Анастасия Тихоновна Старостина төрөөбүтэ 100 сылын бэлиэтиир тэрээһиннэргэ сылдьан, билсэн, сэһэргэспитим.
Хоту көһөрүллүү кыттыылааҕа Анна Михайловна Новгородова:
—Мин оччолорго 5-6 саастаах оҕобун. Балаҕан ыйын бүтүүтэ этэ, ол дьыл хайыы үйэҕэ тымныйан, хаар кыыдамныы турарын өйдүүбүн. Ити 1942 сыллаахха, сэрии иккис сылыгар. Тапталлаах Түөйэбититтэн тэйэн, ыраах айаҥҥа туруммуппут. Холкуоспут дьоно уонна мин аҕам Михаил Аввакумович Новгородов оҕолорунаан – убайым Уйбаан, үс эдьиийим уонна мин. Ийэм 4 саастаахпар ыалдьан өлөөхтөөбүт. Эдьиийдэрим —аҕам бастакы кэргэниттэн оҕолоро. Дьэ, бэрт түргэнник хомунан, элбэх малы ылымаҥ диэбиттэр үһү, өр да өр, дүлүҥ көлүөһэлээх тэлиэгэлээх оҕуһунан айаннаан, Бэстээҕи син булбуппут… Аны өрүскэ киирэн, борохуот кэтэһиитэ буолбут. Онно тугу аһаан-сиэн сылдьыбыппытын өйдөөбөппүн. Сэрэйдэххэ, аҕабыт кыһаллаахтаатаҕа. Кэмниэ-кэнэҕэс “Крупская” диэн борохуот кэлэн, тус хоту айанныы турбуппут. Онтон, биһиги холкуос дьонун Эдьигээҥҥэ хаалларбыттар, Мэҥкэрэ диэн бөһүөлэккэ. Онно, муостата суох, түннүгэ-үөлэһэ аһаҕас, хотон курдук дьиэҕэ киирэн эрэрбитин түүл-бит курдук өйдүүбүн… Онтон, эр дьон, аҕам аах тимир уһааттары аҥардаан, оһох оҥорон, уот оттон, бары көмөлөөн муус түннүктэри олордон, дьиэбит сыыйа сылыйан барбыта. Улахан дьон сарсыардаттан киэһээ хойукка диэри балык булдугар сылдьаллара. “Барыта — фронт туһугар, кыайыы туһугар!” диэн. Биһиги, оҕолор, бэйэбититтэн эрэ арыый улахан эдьиийдэрбитинээн хааларбыт. Кыра-кыра муустары көтөҕөн киллэрэн, оһоххо ууран, дьоммут балык аҕаллахтарына буһара охсоору, эрдэттэн биэдэрэҕэ уу оргутан бэлэмниирбит. Ардыгар дьоммут мэлийэн кэлэллэрэ, балык суох буолааччы, оччоҕуна хомойон, саҥабытыттан матан, ытыырбыт… Биһигини кытта таайым оҕолоро Пермяковтар эмиэ бааллара. Бары аччыктыырбыт, ыалдьарбыт. Күүс, сэниэ суох. Ити 1942-43 сылларга элбэх киһи өлбүтэ – кырдьаҕастар, оҕолор… Нэһиилэ таһырдьа таһааран, дьиэ эркинигэр кыстаан баран, таҥаһынан сабан кэбиһэллэрэ… Ыарахан да сыллар этилэр! Биһигини көрсүбүт, үтүө санаалаах кырдьаҕас эдьиийбит Мария Аввакумовна ыалдьан өлөөхтөөбүтэ. 1943 сыллаахха улахан убайбыт Сергей Михайлович Новгородов сэрии толоонугар геройдуу охтубутун туһунан ыар иһитиннэрии кэлбитэ. Олус да хомолтолоох этэ… Ити курдук олорбуппут… Арыый обургу оҕолор үөрэммитэ буолаллара, арааһа, 1944 сыл диэки, мин үөрэнэн да, тугу үгүһү кыайыахпыный, сэниэтэ суох оҕо… Онно биһиэхэ Мэҥкэрэҕэ Анастасия Тихоновна Старостина учууталлыыра, 4-с игин кылаастары үөрэппитэ буолуо. Кини блокадаламмыт Ленинградтан дойдутугар кэлэн иһэн, дьоно хоту көһөрүүгэ баран эрэллэрин билэн, тиийэн кэлбит! Ити улахан хорсун быһыы дии саныыбын. Онтон дьэ, 1945 сыл – Кыайыы буолар! Үөрбүппүт даҕаны! Мин ордук, убайдарбыт сэрииттэн кэлиэхтэрэ диэн, испэр кэтэһэ саныырым… Дойдубутугар 1946 сыллаахха кэлбиппит, төрөөбүт алааспытыгар үктэнэр дьолун билбиппит. Аҕам кыһамньытынан, оҕолор бары тыыннаах эргиллэн кэлбиппит. Кэлэн, дьоммут эргэ дьиэлэрбитин, балаҕаммытын сөргүтэн, үлэлээн-хамсаан, бур-бур буруо таһааран, олордохпут… Кэлин биир бэлиэ сыл бэтэрээннэри кытта теплоходунан Өлүөнэнэн устан, көһөрүүгэ тиийэн олорбут сирдэрбитинэн Эдьигээнинэн, Булуҥунан сылдьан кэлбиппит. Улууспутуттан салайааччыбыт Агафия Семеновна Птицына баара, Дьокуускайтан Альбина Иннокентьевна Поисеева кэлэн, көрсүбүтэ, ирэ-хоро сэһэргэспитэ, — диир бэтэрээн.
Ыччаттарга, дьоҥҥор-сэргэҕэр тугу баҕараҕыный, диэбиппэр кини маннык хоруйдаата:
— Сэрии буолбатын! Биһиги көлүөнэ сэриини, уоту-курааны, тоҥууну-хатыыны, аччыктааһыны, көһөрүллүү ыарахаттарын барытын ааспыппыт, маннык ыар кэмнэр аны хатыламматаллар ханнык! Эйэлээх халлааны баҕарабын!
ххх
Анна Михайловна быйыл 90-с хаарыгар үктэнэр. Кыыһынаан Галина Ильиничналыын төрөөбүт түөлбэлэригэр Түөйэҕэ, Оҕуһурга олороллор. Бэтэрээн төлөпүөнүнэн да бэрт сэргэхтик кэпсэтэр, диэн биир дойдулаахтара хайгыыллар. Ас да астыыр, аны бу күһүөрү-сайын, тиэргэнигэр охсуллубут оту мунньа сылдьарын эмиэ көрбүттэр… Кини көһөрүүттэн кэлээт, бастаан Дьаарыллаҕа, онтон Чурапчы орто оскуолатыгар үөрэммит. Онтон, оччотооҕу холкуос оҕото үлэ үөһүгэр түстэҕэ дии – ыанньыксыт, сүөһү көрөөччү бэрдэ, отчут-масчыт, холкуос бастыҥ от мустарааччыта – кини! Үлэ, тыыл бэтэрээнэ, Сылаҥ нэһилиэгин Ытык олохтооҕо! Мин манна, соторутааҕыта биир көрсүһүүгэ биһиги бары ытыктыыр биир дойдулаахпыт Альбина Иннокентьевна Поисеева эппитин санаан кэлэбин: “…Көһүүттэн кэлэн баран, 15 ыал ийэтэ Дьоруой Ийэ буолбуттара! Элбэх оҕолооҕу ааҕан сиппэккин… Олоххо тардыһыы, удьуору үксэтии диэн бу буоллаҕа!”.
Чахчыта оннук. Олох салҕанар!
Татьяна МАРКОВА.
Хаартыскалары ааптар тиксэрдэ.