Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх ыллыыр, тамадалыыр Лүөҥкэ Тарааһап тимир ууһа буолуоҕуттан олоҕо, өйө-санаата олохтоохтук тосту уларыйбыта.
2021 сыллаахха кини пааспарыгар аатын кытта сахалыы уларыппыта. Сэбиэскэй кэминээҕи Лүөҥкэ Тарааһабын уларыттаран, билигин кини Күн Дьөһөгөй Үрдүк Өрөгөй диэн дорҕоонноохтук иһиллэр ааттаах. “Оҕо эрдэхпиттэн бу аатым миигин батыһа сылдьыбыта. Икки өттүбүттэн эһээлэрим улахан сылгыһыттар. Өбүгэлэрбэр тимир уустара да, мас уустара да бааллар. Горнай Бэрдьигэстээҕин тимир уустарын эйгэлэригэр киириэхпиттэн, “ыччат эмиэ тимиринэн уһаныыга ылсыахтаах” диэн санааҕа кэлбитим. Улууска хас биирдии нэһилиэккэ тимир уустара баар буолалларын ситиһэр соруктаахпыт” диэн кэпсэтиибитин саҕалыыр Күн Дьөһөгөй.
Салгыы билиһиннэрдэххэ, Үрдүк Өрөгөй гаас ситимин исписэлииһэ. Кэргэнэ Мариника экэнэмиис идэлээх, Горнай улууһун Мытааҕыттан төрүттээх. Күн Дьөһөгөй бэйэтэ Бүлүү улууһун Лөкөчөөнүгэр күн сирин көрбүт. Онтон дьоно ийэтин дойдутугар Үөһээ Бүлүү Намыгар көспүттэр. Оскуоланы онно бүтэрэн, устудьуоннуу сылдьан кэргэнин кытта билсэн, Горнай күтүөтэ буолбут. Дьэ, туох да диэбит иһин, толкуйунан, үлэһитинэн дьоллоох кыыс түбэспит уола. Үрдүк Өрөгөй үс оҕото Тускул, Нарыйа, Мичийэ, сурукка киирбит “кыыһа-уола” диэн эбилик ааттара суох сахалыы сокуоннай ааттаахтар. Ол эбэтэр уола — Күн Дьөһөгөй Тускул Үрдүк Өрөгөй, кыргыттара — Күн Дьөһөгөй Мичийэ (Нарыйаана) Үрдүк Өрөгөй диэн эбиттэр. Бэрт уһун аат эбит эрээри, оҕолор онно-манна киэҥ ыыры тэллэхтэринэ, бука, бу сахалыы ааттарынан киэн тутталлара чахчы.
Уустар уһуйааччылара
Биллэн турар, ханнык баҕарар уус холобур оҥостор уһуйааччылаах буолар. Салгыы Күн Дьөһөгөй мастарыскыай хаһаайына Петр Афанасьев туһунан кэпсээтэ:
— Петр Петрович Үөһээ Бүлүү Дүллүкүтүттэн төрүттээх уус. Горнай Солоҕонун күтүөтэ. Тимир ууһа бэйэтин мастарыскыайыгар эдэр дьонтон тимиргэ саамай сыстаҕаспыт, уопуттаахпыт Альберт Платоновы үлэлэтэ ыҥырбыта. Онтон сыыйа тимиринэн дьарыктанар уолаттар Петр Афанасьев кыһатыгар сыстан барбыппыт. “Үрдэл уустара” диэн түмсүү тэриммиппит. Улуус киинигэр «Уустар дьиэлэрин» тутан үлэҕэ киллэрбиппит. Тимиринэн уһанар уолаттар орто сааспыт 36. Кыһабыт хаһаайына булгуччу кэлэн үлэлиирбитин ирдиир. “Идэтийиигитин олох быраҕымаҥ, күн аайы кэриэтэ кэлэн үлэлиир эрэ киһи тимиргэ сыстар” диэн толкуйу иҥэрбитэ. Убайбыт мастарыскыайыгар сарсыарда 4–5 чааска тахсан үлэлиир. Ол кэннэ — биһиги уочараппыт. Мин киэһэ үлэлиир буолан, киэһэттэн киэһээ сылдьабын. Сороҕор манна эбиэттиибит. Үчүгэй эбиэттэр кус саҕана, ханна эрэ балыктаан, бултаан-алтаан кэллэххэ буолар.
Көмөрү туттуу ньымата
— Уолаттар бары үлэлээх, дьиэлээх-уоттаах дьоммут. Онон күн аайы кэлэн үлэлиир кыаллыбат. Бу уус кыһатыгар алтыа-сэттиэ буолан үлэлиибит. Былырыын күһүн баппакка, мастарыскыайбытын кэҥэтэн биэрбиппит, — диэн кэпсии-кэпсии Күн Дьөһөгөй үлэлиир хосторун, тэриллэрин билиһиннэрдэ. Түгэх хоско уус кыһатын ортотугар сүүнэ оһох турар. Бу тимири кытардан баран, таптайар тэриллэрин интэриниэтинэн сакаастаан, кыттыһан ылбыттар. Бэйэлэрэ оҥостубут оһохторун чоҕунан уматан, тимирдэрин онно кытардаллар эбит. “Тиит мас хардаҕаһын уматан, көмөр оҥоробут. Ол кэннэ маннык куулларга хаалаан уурунан иһэбит. Дьэ, мин билигин эйиэхэ ол чоҕунан хайдах тимири кытардан, быһаҕы таптайарбытын көрдөрүөм”, — диэн баран, Күн Дьөһөгөй көмөрүн уматта. Сотору буолаат, кытаҕаһынан тимирин тутан чох иһигэр угаат, онно тимирин кытарта. Мин үлэ бу көрүҥэ бэрт уһун буолуо диэбитим баара, көрөн турдахха, олус түргэнник оҥоһулунна. Умайа турар мастааҕар чох суоһугар тимир олус түргэнник кытарар эбит. “Былыр биһиги өбүгэлэрбит тимири уһаарыыга көмөрүнэн туттан үлэлиир эбиттэр”, — диэн күлүн уматан, тимирин кытарда туран кэпсиир Күн Дьөһөгөй. Дьэ, бэрт элбэхтэ тимир уустарын туһунан суруйдум да, бу маннык өбүгэ ньыматынан үлэлиир тимир ууһун саҥа көрдүм. Ол быыһыгар биэс-алта киһи биир тэҥинэн үлэлиирин өйбөр оҥорон көрдүм. Билигин чуумпутун иһин, бары тус-туһунан бэйэлэрин үлэлиир тэриллэригэр сыстан үлэлээн бардахтарына, дьэ, киһи тулуйбат тыаһа-ууһа буолуохтаах. Элбээтэхтэринэ гаас оһоҕу эмиэ туһаналлар эбит.
Олоҥхо ыһыаҕын иннинэ
Түмсүү иһинэн ыытыллар сүрүн тэрээһиннэртэн биирдэстэринэн сыллата буолар «Тимир уус күнэ» бырааһынньык буолар. Манна Горнай улууһун эрэ буолбакка, өрөспүүбүлүкэ араас муннуктарыттан ааттаах-суоллаах маастардар мустан, илиилэрин сылааһынан угуттаммыт оҥоһуктарын — саха быһаҕын, хомус араас көрүҥүн, киэргэллэри дьон-сэргэ дьүүлүгэр таһаараллар. Күн Дьөһөгөй Үрдүк Өрөгөй бэс ыйын 30 чыыһылатыгар Бэрдьигэстээххэ ыытыллар өрөспүүбүлүкэ тимир уустарын улахан тэрээһинигэр бэлэмнэнэ сылдьалларын кэпсээтэ. “Тоҕо ити күнү таллыгыт?” диир буоллахха, Туймаада ыһыаҕын кэнниттэн тимир уустара анаан түмсэн, Олоҥхо ыһыаҕар Кэбээйигэ Бэрдьигэстээҕинэн айанныыллар. Ол бэрт табыгастаах түгэни мүччү туппакка, биһиги, Горнай улууһун тимир уустара, өрөспүүбүлүкэтээҕи улахан тэрээһини ыытарга сананныбыт. Биһиги уустарбыт Олоҥхо ыһыаҕар бары барар кыахтара суох. Уран Кудук диэн хомус ууһа эрэ барарга бэлэмнэнэр. Онон Олоҥхо ыһыаҕар айаннаан иһэн, улуустар ааттаах-суоллаах тимир уустара Бэрдьигэстээххэ маастарыстыбаларын үллэстэн ааһыахтара”, — диэн кэпсэтиибитин түмүктүүр Күн Дьөһөгөй.
Бу түмсүү көдьүүстээх үлэтин түмүгэр үүнэр көлүөнэни тимир ууһун идэтигэр угуйууга улахан болҕомто ууруллар. Уустар оскуола үөрэнээччилэригэр анаан маастар-кылаастары тэрийэн эрэллэр. Онон Горнай улууһун тимир уустарын түмсүүтэ — аҥардас уһаныы эрэ буолбатах, бу норуот үгэһин, култууратын үйэтитии, ыччакка тиэрдии уонна улуус социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытыгар сүҥкэн кылааты киллэрии буолар.