2032 сылга Дьокуускай куорат төрүттэммитэ 400 сылын бэлиэтиэхпит. Бу улахан суолталаах даатаны федеральнай таһымҥа ылар туһунан РФ Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин 2025 с. муус устар 1 күнүгэр 200 №-дээх ыйаахха илии баттаабыта.
Дьокуускай (Ленскэй) остуруогун аан бастаан 1632 с. балаҕан ыйын 25 күнүгэр мангазейскай хаһаахтар этэрээттэрэ сотник Петр Бекетов дьаһалынан Өлүөнэ уҥа кытылыгар, Дьокуускай билиҥҥи турар миэстэтиттэн 70 км аллараа туппуттара. Онон бу даата Саха сирэ Арассыыйа судаарыстыбатын састаабыгар киирбит кэминэн ааҕыллар. Ол гынан баран, бу иннинэ Бекетов хас да сиргэ остуруогу уларытан туппута биллэр, төрүөтэ уу ылар диэн. Ол курдук, Нам улууһун Торуой Хомустаах нэһилиэгин Чымаадай сиригэр остуруок бастакы түөрэҕэ түспүтэ диэн буолар.
Дьокуускай таабырыннарын батыһан
Иллэрээ сылтан Дьокуускайга Свято-Троицкай собуор таһынан былыр Дьокуускай остуруога турбут сиригэр археологическай хаһыылар саҕаламмыттара. Үлэни Иван Фролов салайааччылаах «НПО «Северная археология‑1» ХЭУо тэрилтэ ыыппыта. Хаһыылар түмүктэринэн XVIII үйэ саҕаланыытынааҕы 14 туос суруктар тобохторо — түүлээҕи хомуйар дьаһаах кинигэтин илиистэрэ көстөн соһуппута. Бу Илин Уһукка да дэҥҥэ көстөр булумньулар буолаллар. Онон Дьокуускай остуруогун туһунан интэриэһинэй чахчылар өссө да көстөн иһиэхтэрэ диэн эрэмньи баар.
Бэс ыйын 23 күнүгэр Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу норуоттар кыһалҕаларыгар институкка “Дьокуускайдааҕы остуруок — Азия хотугулуу-илиҥҥи өттүн баһылааһын форпоһа” диэн Арассыыйа учуонайдара кыттыылаах өрөспүүбүлүкэтээҕи билим-бырактыычаскай кэмпириэнсийэ буолла. Манна Санкт-Петербуртан Устуоруйа институтун дириэктэрэ, устуоруйа билимин дуоктара Алексей Сиренов, ону таһынан, Москваттан, Санкт-Петербуртан, Новосибирскайтан, Сургуттан, Владивостоктан, Тюменьтан учуонайдар кэлэн кыттыыны ыллылар.
ГЧИ Арктическай чинчийиилэргэ киинин сэбиэдиссэйэ, устуоруйа билимин дуоктара Сардаана Боякова Дьокуускай 400 сыллаах үбүлүөйүн көрсө бастакы улахан өрөспүүбүлүкэтээҕи тэрээһин саҕаламмытын эттэ: “Эһиил Бүтүн Арассыыйатааҕы кэмпириэнсийэни, онтон 3–4 сылынан аан дойдутааҕыны ыытар былааннаахпыт. Уратыта диэн, кэлиҥҥи кэмҥэ сытыытык турар боппуруостары, ол иһигэр Дьокуускай остуруок устуоруйатын чуолкайдыырга үлэлиибит. Дьокуускай остуруога манна, Туймаада хочотугар, кэлиэн иннинэ хаста да көһөрүллэ сылдьыбыта биллэр. Ол миэстэлэрэ билиҥҥэ диэри быһаарылла иликтэр. Ол гынан баран, ити боппуруоска устуоруктар, этнографтар, кыраайы үөрэтээччилэр холбоһон үлэлииллэр, мөккүөрдээх боппуруостарга чуолкай эппиэти биэриэхтэрэ дии саныыбын.
Үчүгэйэ диэн, билим чинчийиитигэр киирэ илик остуруокка сыһыаннаах XVII үйэтээҕи архыып матырыйааллара көһүннүлэр. Ыалдьыппыт, Санкт-Петербурдааҕы Устуоруйа институтун дириэктэрэ, РНА чилиэн-кэрэспэдьиэнэ Алексей Владимирович Сиренов аҕалла. Баай матырыйааллар ити институкка харалла сыталлар.
Билигин Дьокуускай куорат устуоруйатын атын өттүттэн көрөбүт. Чуолаан мантан хаһаактар этэрээттэрэ соҕуруулуу-илин диэки аттаммыттара. Ол тиийэн саҥа сирдэри холбооннор, Арассыыйа судаарыстыбатын билиҥҥи кыраныыссата олохтонорун уонна элбэх норуоттаах судаарыстыба буолан тэриллэрин ситиспиттэрэ. Онон Дьокуускай Азия Хотугулуу-илин өттүгэр, Уһук Илин бэлитиичэскэй, социальнай-экэнэмиичэскэй, култуурунай сайдыытыгар киллэрбит кылаата дьоһуннук этиллиэх тустаах”, — диэн быһаарда.
Бүтүн Арассыыйаҕа суолталаах даата
Санкт-Петербуртан Устуоруйа институтун дириэктэрэ, устуоруйа билимин дуоктара Алексей Сиренов Дьокуускай төрүттэммитэ 400 сыллаах үбүлүөйүн олус суолталаах даата быһыытынан сыаналыыр.
— Бу үбүлүөйдээх даата Саха сиригэр эрэ буолбакка, федеральнай, Бүтүн Арассыыйа суолталаах. Тоҕо диэтэххэ, Арассыыйа бу маннык — бииртэн биир эрэгийиэни, норуоту холбоон, билигин планетаҕа саамай улахан сирдээх-уоттаах дойдулаахпыт. Биһиги үбүлүөйдээх 2032 сылга дьоһун илии тутуурдаах тиийэрбит туһугар билим бырайыактардаах, онно сөптөөх таһаарыылардаах тиийиэхпитин наада. Билигин саҕаланан олоххо киирэн эрэр бырайыактар истэригэр быйыл саҕаламмыт Арассыыйа Арктикатын бырайыагын ааттыахпын баҕарабын. Бу бырайыагы академик Владимир Владимирович Головнев салайар, Саха сирин устуоруйата манна бэйэтин дьоһун миэстэтин хайаан да ылыахтаах. Биһиги институппутугар XVII үйэтээҕи докумуоннар кэллиэксийэлэрэ баар. Олор XIX үйэ 40‑с сылларыгар бэриллибиттэр. Манна остуруок хайдах тутуллан испитэ, олохтоох норуоттары кытта сыһыан хайдах олохтонон испитэ көстөр. Ордук улахан суолтаны аҕабыыт кэлиитэ, таҥара дьиэтин тутуллуута ылар. Православнай таҥара дьиэтин кытта үөрэҕирии, нуучча култуурата, ускуустубата, салгыы билим эспэдииссийэлэрэ кэлбиттэрэ — бу барыта биһиги уопсай улахан аартыкпыт түһүмэхтэрэ буолаллар.
Билим уонна улуус бииргэ үлэлээһиннэрэ
Үөһээ этиллибитин курдук, сурукка киирбит бастакы остуруок Өлүөнэ өрүс уҥа кытылыгар, Нам сахаларын баһылыга Мымах сиригэр-уотугар тутуллубута. Онон учуонайдар болҕомтолоро бу сиртэн арахпат. Устуоруйа билимин хандьыдаата Виктор Дьяконов, остуруок турбут сиригэр өрүс уҥуор өттүгэр тахса сылдьыбыппыт да, остуруок суола-ииһэ көстүбэтэҕэ диэн этэр. Биллэн турар, хас эмэ үйэтээҕи, оччолортон уу ылар сиригэр туох эмэ ордубута буолуо дуо, диэн саныырга уустук. Ол эрээри сылдьыбыт сыыһы булар, баҕар, туос суруктар эмискэ көстүбүттэрин курдук сыаналаах булумньулар эмискэ көстөн кэлээйэллэр.
Нам улууһун баһылыгын социальнай боппуруостарга солбуйааччы Юрий Дьяконов этэринэн, Носов уруһуйунан барыллаан, Торуой Хомустаах нэһилиэгин Матаппа диэн сиригэр оччотооҕу Нам сахаларын баһылыга Мымах сиэнэ Букей көмүллэ сытар диэн сабаҕалааһын баар. Бу саас Гуманитарнай чинчийии институтун учуонайдара көрөн-истэн киирбиттэр, табылыннаҕына, аны күһүн үлэ барыахтаах.
Улуус дьаһалтата 2023 сылтан Гуманитарнай чинчийии институтун кытта сөбүлэҥ баттаһан бииргэ үлэлииллэр. Ол курдук, Намҥа ГЧИ археологияҕа лабаратыарыйатын үлэһиттэрэ тахсан, кэлиҥҥи сылларга элбэх хаһыылары ыыппыттар. Бэрт интэриэһинэй көмүүлэр булуллубуттар, онтон сорохторо чинчийиигэ сылдьаллар. Ол курдук, хас да киһилээх көмүү, муос оноҕостор төбөлөрө, тимир батыйа, түктүйэ, о. д.а. көстүбүттэр. Сорох булумньулары датировкалаппыттара, IX–XI үйэтээҕи маллар буолан биэрбиттэр. Онон Нам сиригэр сахалар олохсуйбут саамай былыргы сирдэрэ көһүннэ диэххэ сөп. Бу “Якуцкая землица князя Мымаха” быыстапка Гуманитарнай чинчийии институтугар Г. П. Башарин аатынан Академическай билим устуоруйатын түмэлигэр үлэлии турар.