Бүгүн, алтынньы 21 күнүгэр, 2027 сылга уонна 2028-2029 сылларга былааннанар кэмҥэ Саха сирин судаарыстыбаннай бүддьүөтүн туһунан сокуон барыла көрүлүннэ уонна бастакы ааҕыыны ааста.
Сүрүн дакылааты өрөспүүбүлүкэ үбүн миниистирин эбээһинэһин толорооччу Иван Алексеев оҥордо. Сокуон барыла 2025-2027 сылларга Саха Өрөспүүбүлүкэтин социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытын билгэлээһиҥҥэ, 2023 сылтан олоххо киллэриллэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бырагыраамаларга олоҕуран, бүддьүөтүн дохуотун сүрүн дьаһайааччылар билгэлээбит көрдөрүүлэригэр сөп түбэһиннэрэн ырытыллан оҥоһулунна. Манна өрөспүүбүлүкэ үп-харчы туохха ороскуоттаныахтааҕа, ханна харчы тиийбэтэ көстөр.
Дьокутааттар бары даҕаны кэлэр сыллааҕы бүддьүөт олус уустук кэмҥэ оҥоһулларын бэлиэтээтилэр. Биллэн турар, сыыппаралар өссө уларыйыахтара, ол эрээри парламен мунньаҕар барбыт тыҥааһыннаах дьүүллэһиилэр өрөспүүбүлүкэ саамай «ыалдьар» сирдэрин көрдөрдүлэр.
2027 сылга бүддьүөт барыла маннык буолла: дохуот: 337,6 миллиард солкуобай, ороскуот: 340,3 миллиард солкуобай, оттон тиийбэт үп (дэписиит) 2,7 миллиард.
2028 сылга былаан быдан улахан, дохуот 375,8 миллиардка, оттон ороскуот 378,8 млрд солк. тиийиэхтээх. 2029 сылга сыыппаралар арыый кыччыыллар. Бу бүддьүөт барылын бастакы көрүүтэ буолар, түмүк суумалар федеральнай киин төһө үбү биэрэриттэн тутулуктаныаҕа.
Үп-харчы ханна барарын көрдөххө, сүрүн соруктар дьон олоҕун, суолу-ииһи уонна улахан тутуулары хааччыйыы буолар. Социальнай эйгэҕэ (дьиэ кэргэттэргэ төлөбүрдэри, бэтэрээннэри өйөөһүнү, балыыһалары уонна оскуолалары тутууну) 2027 сылга 135,4 миллиард солкуобай көрүллэр. Босхо эмкэ – 4 миллиард кэриҥэ.
Суолларбыт уонна муосталарбыт тутуулара эмиэ үбүлээһини эрэйэллэр. Онуоха сүрүн тутуубут Өлүөнэ муостата буолар. 2027 сылга бу сыалга 20 миллиард кэриҥэ, оттон 2028 сылга 22 миллиард курдук барыаҕа. Ол эрээри 2027 сылга өрөспүүбүлүкэ бэйэтин харчытыттан 1 миллиардтан кыраны угар, улахан аҥаара федеральнай үп буолуохтаах. Онтон суолга-иискэ барытыгар 11,6 миллиард барыаҕа.
Саха сирэ ураты килиимэттээх, киэҥ сирдээх-уоттаах эрэгийиэн буоларын бары да билэбит, онон элбэх улуус бэйэтин бэйэтэ кыайан хааччыммат. Ол иһин олохтоох бүддьүөттэргэ 98 миллиард солкуобай ыытыллыаҕа. Мантан 36 миллиард учууталларга хамнас төлүүргэ уонна оскуолалары тутарга-харайарга ананар, онон учууталлар хамнастарын кэмигэр ылыахтара диэн эрэл баар.
Үп-харчы кырыымчык кэмигэр буолбут мунньахха, үгүс дьокутаат долгуйалларын биллэрдилэр, олус элбэх ыйытыы турда.
Биллэн турар, бүддьүөт ылыныытын боппуруоһа, бастакы ааҕыы мэлдьи мөккүөрдээх буолар. Норуот дьокутааттар талыллыбыт улуустарын холобуругар чопчу кыһалҕалары этиннилэр. Дьокутааттар ыйытыыларыгар үп миниистирин эбээһинэһин толорооччу Иван Алексеев хоруйдаата.
Дьокутаат Вадим Мазурок дьиэ кэргэттэргэ, ол иһигэр ийэ хапытаалыгар уонна бэтэрээннэргэ көмөҕө 2,7 миллиард солкуобай тиийбэтин туһунан эттэ. Миниистир сыыппаралары «чэпчэтэргэ» наадатын билиннэ, ол эрээри сэрэттэ: федеральнай бүддьүөт ылылла илигинэ, Саха сирэ Москваттан төһө көмөнү ылыаҕа биллибэт. Иккис ааҕыыга бу боппуруоска төннүөхпүт диэн эрэннэрдэ.
Дьокутаат Василий Николаев муоста симиэтэ быһыытынан 176 миллиард солкуобайдааҕын санатта, ол эрэн бу суумаҕа тутууну ситэрэр чааһынай хампаанньа (концессионер) өҥөтүн уонна ыксаллаах быһыы-майгы үөскээтэҕинэ тахсар ночооту учуоттаабатахтар. Сыана өссө үрдүө суоҕа дуо ыйытта. Ону тырааныспар миниистирэ Владимир Сивцев эспиэрдэр түмүктэринэн, үлэ сыаната 174,8 миллиард, билигин эбии төлүүргэ төрүөт суох диэн уоскутта. Ол эрээри, бары кутталлары учуоттаан, бүтэһиктээх сыана туһунан боппуруос аһаҕас хаалла.
ОДьКХ боппуруоһа эмиэ күүскэ турда, тэрилтэлэр моҥкуруут бараллар, иэс үүнэ-тэһиинэ суох улаатар диэн дьокутааттар дьиксинэллэрин биллэрдилэр. Кырдьык, бу билиҥҥи кэмҥэ саамай сытыы кыһалҕа буолан турар. Энергетикэҕэ иэстээх буолан, ОДьКХ тэрилтэлэрэ моҥкуруут баран эрэллэр. Миниистир онуоха балаһыанньа кырдьык ыараханын билиннэ. Ол эрээри быйыл ОДьКХ-ҕа субсидия быһыытынан рекорднай 44 миллиард солкуобай ыытылынна (2025 сылга 18 миллиард этэ). ОДьКХ сүрүн тэрилтэтигэр балаһыанньаны быыһыыр былаан оҥоһуллубут уонна миниистир сыл бүтүөр диэри ол туолуутун отчуоттуохпут диэн эрэннэрдэ. Ону таһынан, былаастар «отрицательнай трансфертары» (улуустар дохуоттарыттан сорҕотун өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүгэр төнүннэрэллэрин) суох оҥорор былааннаахтар. Инньэ гынан, улуустар бэйэлэрэ киллэрбит дохуоттара барыта бэйэлэригэр хаалыаҕа диэн буолла.
Хоту улуустар дьокутааттара бүддьүөт барылыгар хотугу таһаҕаһы (араас бородууктаны) тиэйиигэ уонна авиабилиэттэри субсидиялыырга биир да солкуобай көрүллүбэтэҕиттэн долгуйалларын эттилэр. Онуоха Иван Алексеев: «Үбү-харчыны булан биэриэхпит», — диэн эрэннэрдэ, ол эрээри, бастакы ааҕыыга харчы тиийбэтэҕин билиннэ.
Успуорка эмиэ оннук. «Манчаары оонньууларын» ыытарга уонна стадионнары тутарга бүддьүөккэ харчы көрүллүбэтэх. Онно миниистир бырайыактыыр үлэҕэ бастакы сылга харчы суох, кэлин быһаарсыахпыт диэн ааҕастык эттэ.
Дьокутаат Захар Никитин Үп министиэристибэтин кириитикэлээтэ. Култуура бүддьүөтэ 34% улааппыт, ол эрэн бу улаатыы үксэ 2,4 миллиард Эпос уонна искусство Арктикатааҕы киинэ тутууга барарын эттэ. Бу тутууну көҕүрэттэххэ уонна инфляцияны учуоттаатахха, уопсай бибилэтиэкэлэр, түмэллэр уонна култуура дьиэлэрэ 2026 сыллааҕар даҕаны кыра үбү ылыахтарын быһаарда. Тыа хаһаайыстыбатын өйөөһүн эмиэ итинтэн итэҕэһэ суох кыччаабыт, быһа холоон ааҕыынан 50%. Миниистир бүддьүөккэ бүддьүөт үлэһиттэрин хамнаһа хайаан да төлөнүөҕэ диэн эрэннэрдэ.
Бу сокуон барылын бастакы эрэ ааҕыытын ылыннылар. Иккис ааҕыы иннинэ дьокутааттар уонна бырабыыталыстыба харчыны биир-икки солкуобайыгар тиийэ чуолкайдыахтара. Дьүүллэһииттэн өйдөөтөххө, саамай сүрүнэ – Москва төһө үбү биэрэрэ. Ол быһаарыа ОДьКХ иэһин сабарга, муостаны тутан бүтэрэргэ уонна хотугу таһаҕаһы хааччыйарга харчы тиийэрин-тиийбэтин.
Ол эрээри түмүккэ Ил Түмэн бэрэссэдээтэлэ Алексей Еремеев дьокутааттар этиилэрэ парламент бүддьүөт кэмитиэтэ бэлэмнээбит уурааҕын барылыгар барыта көстөрүн бэлиэтээтэ. Ол иһигэр дохуот чааһа уонна баай-дуол комплекса, муниципалитеттарга дотациялар уонна субвенциялар, Арктическай эргиэн-логистиката, авиабилиэттэри субсидиялааһын, инвестиция бырагыраамата, социальнай эбэһээтэлистибэлэр уонна элбэх оҕолоох дьиэ кэргэттэри өйөөһүн бааллар.
«Эһиги манна эппиккит барыта салгыҥҥа ыйанан хаалыа суоҕа, Ил Түмэн Уурааҕын быһыытынан оҥоһуллуоҕа уонна иккис ааҕыыга булгуччу учуоттаныаҕа», — диэн кини тоһоҕолоон бэлиэтээтэ.
Сокуон барыла бастакы ааҕыыга ылылынна. Ол кэнниттэн дьокутааттар бырабыыталыстыбаҕа сүбэлэрдээх Уурааҕы ылыннылар.