Кэнники сылларга саха тэлэбиидэнньэтэ олус сайынна. Элбэх интэриэһинэй биэриилэр тахса тураллар, саамай сүрүнэ, “Саха” национальнай көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньа саха дьонун түмэр, биир эйгэни үөскэтэр. Бу маны идэлэригэр бэриниилээх, элбэх идиэйэлээх, айар-тутар дьоҕурдаах үлэһиттэр ситиһэллэр. Биир оннук киһинэн тэлэбиидэнньэ продюсера, ыытааччыта Алена Антонова буолар.
— Суруналыыс буолбутум түбэһиэхчэ курдук этэ. Бүлүүтээҕи педучилищеҕа киирэн, кэлин СГУ культурологияҕа салаатыгар кэтэхтэн үөрэммитим. Ыал буолан, оҕолонон олордохпуна, 2005 с. “Саха” НКИХ Бүлүүтээҕи филиалыгар үлэһиккэ наадыйбыттара. Онно киирбиппин бэйэм да өйдөөбөккө хаалбытым.
“Чэ, оҕом кыратыгар үлэлии түһүөм” диэн санаалааҕым. Суруналыыстыка наһаа интэриэһинэй, аанын арыйда да, ыыппат. Ол үлэлии сылдьан, элбэҕи билбитим, элбэххэ үөрэммитим. Халаан кэмигэр бөртөлүөтүнэн көтөҕүн, баһаардары умуруорууга тиийэҕин, хотоҥҥо да киирэн ылаҕын. Өссө үчүгэйэ диэн, сонуннары сэргэ араас тиэмэлэргэ биэриилэри оҥорон ыытаҕын. Олус интэриэһинэй, дьиҥнээх олоҕу манна билэҕин.
Олохтоох тэлэбиидэнньэҕэ быһа эпиир нэдиэлэҕэ иккитэ тахсара. Онно аһаҕас эпииргэ үлэлииргэ үөрэммитим. Бүлүү улууһун бастыҥ суруналыыһа Василий Васильевич Павлов‑Макар Мыла диэн наһаа үчүгэй эрэдээктэр, араадьыйа ыытааччыта баара, киниттэн элбэххэ үөрэммитим. Эдэр киһиэхэ сүбэлиир, көмөлөһөр этэ. Туох баар уопуппун улуус филиалыттан ылбытым.
2011 с. “Саҥа күн” биэриигэ үлэлии кэлбитим. Арыый уопуттаах буолан, түргэнник эйгэҕэ киирэн, кэрэспэдьиэн, ыытааччы, онтон салайааччы буолбутум.
Саҥаттан саҥа бырайыактар
— Билигин продюсерскай кииҥҥэ сэттиэ буолан үлэлиибит. Хас биирдии бырайыагы туспа продюсер салайар. Холобур, “Арыыга” реалити-шоуну толкуйдаан, айан таһаараммын, биэс сылы быһа устан кэллибит. Бу соҕотох киһи үлэтэ буолбатах, 15 киһилээх халыҥ хамаанда үлэлиир.
“Төрүт тыллары харыстааһын” судаарыстыбаннай бырагырааманан үбүлэнэн, “Тыый” чабырҕах күрэһэ (продюсер Катя Иванова), “Олоҥхо баттл” (Ирина Тихонова), оҕолорго “Күн оһуохайа” (Лена Керемясова) үлэлииллэр, сотору “Тойук” бырайыак тахсыахтаах.
Биэриилэрбит рейтиннээх буолуохтаахтар: элбэх киһи хабыллыахтаах, элбэх көрөөччү көрүөхтээх. Сыаллаах-соруктаах буолар, холобур, успуорка дьону көҕүлүүргэ “Кубок НВК” бырайыак хаһыс да сылын ыытыллар. “Кыах” ГТО оонньуута тахсар. “Тургутуу. Тимир уустара” бырайыагы Максим Березин үлэлэтэр. Күһүн аайы “Үҥкүүлээ” бырайыак саҕаланар. Үҥкүүһүттэри түмэр, кинилэри көрдөрөр-сырдатар сыаллаах.
“Эн — улускун!” бырайыак саһан сыппыт талааннары арыйар, саҥа ырыаһыттары таһаарар. Быйыл иккис сылын “Хоһоон суһума” буолла. Маргарита Иванова тус бырайыага. Биһиги сүрүн продюсербыт — Ньургун Торговкин. Евгения Давыдова сэрийээллэргэ үлэлиир. Дарья Ермолаева “Хранители времени” документальнай киинэлэри оҥорор, “Тойтой Боотур” ойуулук продюсера.
Продюсер, боростуойдук эттэххэ, тэрийээччи. Хамаанданы тэрийэр, дьону булар, хамсатар, харчытын ааҕар, бырайыак киэҥник тарҕанарыгар үлэлиир. Улахан тэрээһиннэргэ быһа эпиирдэргэ эмиэ үлэлиибит.
Саҥаттан саҥа бырайыак, дьон кэлэ турар, ол иһин интэриэһинэй, хал буолбаккын.
Оҕонньор кэлэн, сэрэппитэ
— “Арыыга” бырайыак бастакы биэриитигэр дьоруойдары бэйэбит булбуппут. Булгуччу миэдиктээх буолабыт. Кыттааччылар страховкалаах кэлэллэр.
Үһүс сылбытыгар 80‑тан тахса киһи кэлбититтэн, 10 киһини талбыппыт. Бэйэбит чугас балааккаланан түһэбит. Дьуһуурустубалаан, күнүстэри-түүннэри устабыт. Араас умнуллубат түбэлтэбит элбэх, кэлин ону наһаа үчүгэйдик саныыллар.
Болугурга уста сылдьабыт, тиийиэхпититтэн ардах түһэр. Кыттааччылары, малларын барытын былдьаан баран, арыыга хааллардыбыт. Астара, таҥастара, балааккалара суох, аны курулас ардах түһэр, тыбыс-тымныы.
Былаан быһыытынан, үс күн аччыктатабыт, онтон бириис курдук малларын биэртэлиэхтээхпит. Арай, иккис күн түүнүгэр түһүүбүн: оҕонньор кэлэн, “Сыыһаны-халтыны оҥоруоҥ иннинэ, бара оҕус” диир, кыыһырар. Элбэҕи саҥарар, онтон өйдөөбүтүм, “дьону эрэйдиигин” диир эбит. Уһукта биэрбитим, сарсыарда 4 чаас буолбут. Күүстээх буурҕа түһэ турар. Тыал бөҕө, курулас ардах.
Дьоммор эрийэ сатыыбын, ким да ылбат, наһаа ыксаатым. Нэһиилэ 6 чааһы кэтэһэн, арыыбытыгар тиийдибит. Бу кэмҥэ халлааммыт арыый көннө. Хата, дьоммут этэҥҥэлэр эбит. Ол күн бастакы оонньууну ыытан баран, сээкэйдэрин түҥэтэлээн кэбистим. Оо, онно дьолломмуттарыан!..
Үлэни, сөбүлүүр дьарыгы тэҥҥэ дьүөрэлиибит
— Ньурба улууһун Хаҥалас оскуолатыгар үөрэнэ сылдьан, куруук кэнсиэртэри ыытааччы, тэрийээччи, кылааска ыстаараста буолар этим. Онон көҕүлээччи дьоҕура, арааһа, баара буолуо. Төрүөтэ ол эрэ буолбатах…
Тэлэбиидэнньэҕэ 500‑чэ киһи үлэлиир. Үлэлииргэ усулуобуйа баар, онон үөрэ-көтө, иккис дьиэм курдук кэлэбин. Ким да күһэйбэт, айар киһиэхэ көҥүл биэрэллэр, бобуу-хаайыы суох. Күнү быһа үлэлээн баран, киэһэ чуумпуга хаалан таҥаҕын, тиэкис суруйаҕын.
Ол эрэн, үлэнэн эрэ олорбоппут. Элбэх үлэһити сомоҕолуурга араас тэрээһиннэр буолаллар. Үлэһиттэргэ спортивнай саала баар, бэйэбит испитигэр стретчиҥҥэ тириэньэрдээхпит, эрчиллэбит. Бэйэм үҥкүүлүүрбүн наһаа сөбүлүүбүн, онон үҥкүү ансаамбылын тэрийдим. Баҕалаахтар элбэхтэр, уон паара буолла. Ырыа ансаамбыллара бааллар.
Үлэ тахсыылаах буоларыгар усулуобуйа баар буолуохтаах. Кэллиэгэлэрбит наһаа талааннаахтар. Ыам ыйын 22 күнүгэр байыаннай дьайыыга сылдьар байыастарга көмө кэнсиэри оҥороору сылдьабыт.
— Үлэҥ тугунан умсугутарый?
— Аан бастаан кэрэспэдьиэнтэн саҕалаабыт буолан, бу эйгэни, үлэ ымпыгын-чымпыгын барытын билэбин. Ол иһин үлэбин чэпчэкитик ылынабын. Чугас дьүөгэлэрбин, доҕотторбун мантан булбутум. Олохпор ыарахан түгэн буолбутугар, бастакы көмө кэлэктииппиттэн кэлбитэ.
Биллэн турар, сылайабын. Ол эрээри, үлэбэр астына-дуоһуйа кэлэбин. Тэлэбиидэнньэ — мин олоҕум, иккис дьиэм. Ханнык баҕарар улууска, дэриэбинэҕэ тиий — наһаа үчүгэйдик көрсөллөр, билэллэр.
Маны тэҥэ, ХИФУ-га культурология салаатын иһинэн тэлэбиидэнньэ туһунан лиэксийэ ааҕабын. Дьоҥҥо туһалаах, таптыыр үлэлээх буоламмын, дьоллоох киһибин…