«Түүл уҥуор кытыла» диэн Андрей Борисов норуот суруйааччыта Николай Лугинов айымньытыгар олоҕурбут туруоруута быйылгы Саха тыйаатырын туруорууларын түмүктээтэ. Аатыттан сылыктаан, этиттэриилээх, санаа-толкуй ыырдарыгар дьаарбатыах олус судургута суох айымньы буолуон сэрэйэрим. Ол да курдук, испэктээк киһини уйадытар, көрөөччү бөтө бэрдэрэн олорор күүрүүлээх түгэннэрдээх.
Үгүспүт билиҥҥи бүрүүкээн турар кэмҥэ түүл дуу, илэ дуу диэн айманан саҥа аллайабыт. Бэрт аҕыйах уонча сылы уҥуордаан көрөн дьоллоох да эбиппит дэһэбит. Ол эрэн, бу үлүгэр түүл буоллаҕына, уһуктан биэрэн сырдык уҥуоргу кытылы булларбыт… Испэктээкил күүһэ, кыаҕа онно сытар: сүрүн дьоруойун үөдэн түгэҕэр, олох ньоҕоротугар уймаан ылан баран, сырдык аартыгы ыйан биэрэр. Ол уустук, араас моһоллордоох, тургутуулаах олох суолун тулуйан киһи дуу, кии дуу буолара — У Синь бэйэтин илиититигэр.
Икки атахтаах тыһыынчанан сыллар усталаах-туораларыгар сыыһаны-халтыны сыымайдаан, олох оскуолатын ааһан суруллубатах сокуоннарын көлүөнэттэн-көлүөнэҕэ биэрэн кэллэ. Ардыгар киһи барахсан барытын билэбин, үрүҥү-хараны араарабын диэт, тута сыыспыта, бүдүрүйбүтэ баар буолар.
Испэктээккэ ойууланар түҥ былыргы биис уустарын олохторо эрээри, күн бүгүҥҥү быһыы-майгы ырылхайдык көстөр.
Ол курдук, сулууспаттан саҥа кэлбит У Синь диэн хунну ыччата тыынан дьону тиэйэргэ наймылаһар. Эдэр уол араас дьону-сэргэни көрөр, баайдарыгар ымсыырар, куорат дьалхааннаах, ол эрэн көр-нар тыыннаах олоҕор умсугуйар, ол сылдьан обот санааҕа баһыйтаран, түргэнник байар-тайар сыаллаах саарбах суолга үктэнэр.
Дьиҥэр, бу былыр да, быйыл да араас айымньыларга баар омнуолаах быһыы-майгы. Ол эрэн, бу испэктээкилгэ хунну У Синь сыыһаттан-халтыттан босхолонон, бүдүрүйэн баран өрүттэн, мөкү быһыытын билинэн сиэрдээх олоххо эргиллиитэ барыбытыгар сырдыкка, дьолго талаһыыбытыгар эрэли биэрдэ.
Андрей Борисов уһулуччу талааннаах режиссер туруоруута уус-уран айымньы сүрүн толкуйун бу билиҥҥи олоххо үөскүүр уустук сыһыаннары, дьон майгыта-сигилитэ уларыйарын кытары ситимнээн, дириҥ ис хоһоонноох толкуйдатар испэктээкили туруорда.
У Синь аҕата хаһан эрэ эмиэ үрдүк хайаларга көмүс көрдөөһүнүгэр баран симэлийбит, ол иһин олох суолугар саҥа үктэнэн эрэр эдэр киһи эр киһи өйөбүлэ суох, аҕа сүбэтэ-амата суох эйэҕэс ийэтин бүөбэйиттэн төлө көтө сылдьан, балысхан майгытынан салайтаран олох охсууларыгар киирэн биэрэр. Бу уол дьылҕата элбэх билиҥҥи ыччаттарбытын санатар буолбатах дуо?!
Дьалхааннаах олоххо сиэр-майгы сатарыйыыта эмиэ баар суол. Араас дойдулар былыргы остуоруйаларыгар сурулларын курдук, хайа баҕарар кыргыс, сэрии кэмигэр дьон кыыллыйыыта, обот санаата күүркэйиитэ, мөкү быһыы-майгы үксүүр. Ол курдук, эмиэ испэктээкилгэ эр дьон таҕылын ханнарар араас кэрэбит дэспит дьахталлар, көмүс-киэргэл бэрсиитэ-ылсыыта, олох уустук түгэннэриттэн күрэнэн түүннэри көрү-нары батыһан халбаҥ суолга үктэнии, бэйэни албыннаныы… Бу эмиэ олохпут хараҥа көстүүлэрэ.
Аныгы олох омнуолара эмиэ кыбытыллыбыттар: «Мин эрэ кэрэбин! Мин көмүспүн! Мин эрэ эйигин дьоллуом!» — бу киһи сонньуйар аныгы олохпут аргыстара — селфи, инстаграмм, тус бэйэни тупсарынан, инники күөҥҥэ таһааран угуйуу. Ол көрүнньэҥ кэрэҕэ, дуйга ымсыыран У Синь байар-тайар, харчылаһар баҕаттан сэрэх санаатын ыһыктан балысхан долгуннаах өрүскэ тыынан тахсан, эргиэмсик дьону тиэйэ сылдьан саахалланна, онтон аны ийэтин көрдөһүүтүн истибэккэ, аттыгар сылдьыбыт кэрэчээн дьүөгэтин ахсарбакка көмүс булан байаары, баай-талым олоххо тиксээри туруу хайаларга аттанна.
Испэктээкил сценографията байҕал күүһүн-уоҕун, сүдү хайалары, балысхан долгуннары сатабыллаахтык анал реквизит, тыас-уус, уот-күөс көмөтүнэн олус итэҕэтиилээхтик көрдөрүллүбүт. Испэктээкилгэ оҥочо, тыы көстүүлэринэн олох ситимэ, күлүм гынан ааһар түгэнэ, хас биирдии киһи олоҕор тус бэйэтэ эрэ эрдииһит буолан олоҕун оҥосторо бэрт уйаннык көрдөрүлүннэ.
У Синь үөдэн түгэҕэр түһэн, Олонхо дойдутугар кэпсэнэр аллараа дойду адьынааттарын кытары уун утары көрсөн эрэ баран туохха түбэспитин өйдөөтө, киһиэхэ күн сырдыга баҕалаах буолла. Өйдөөн көрбүтэ бу аад айаҕар били саахал кэмигэр оһоллонон ууга тимирбит көмүс туһугар хабарҕаларын хадырыйсыах баай-бардам дьоно абааһы буолан сылдьаллар эбит! У Синь бу курдук ыар дьылҕаланыан баҕарбат эбээт! Ол иһин, бу көһөҥө көмүһүн киэр илгэн, кини Орто дойду уйгулаах олоҕор таласта. Бу үтүө санааҕа кинини Ийэтин алгыһа уонна Хаамаайы буолбут, арааһа, кини аҕалаатар аҕатын сырдык тыына сирдээтилэр, күүһүгэр күүс, кыаҕар кыах биэрэн араҥаччылаатылар. Хаамаайы сүбэтинэн, тыыннаах хаалар суолун тобулан Орто бараан дойдуга эргиллэр дьоллонно. Онуоха көрөөччүлэр олус сэргэхсийдибит.
Бу ойууламмыт У Синь дьылҕата эмиэ бэрт элбэҕи санатар.
Хас биирдиибит үөдэн түгэҕин, аад айаҕын сэрииттэн атыҥҥа холооботубут, ханарытан көрдөрүллүбүт үгүспүт дьылҕатын хаарыйбыт дьыл-хонук буоларын өйдөөтүбүт. Билиҥҥи кэмҥэ үгүс эр дьон быстах санааҕа оҕустаран, «үөдэн түгэҕэр» тиийэллэр, дьиҥ алдьархайга түбэспиттэрин өйдөөн эрэ баран ийэлэрин-аҕаларын саныыллар. Кистэл буолбатах, сорох эр дьоҥҥо мөкү, обот санаалаах дьахталлар сөрүөстэннэр, угаайыларыгар киллэрэн ол дойдуга ыыталлара эмиэ баар. Ол дьиҥэр эппиэтэ-сэлээнэ кэлиэ турдаҕа эрээри, норуот өссө төһө дьонун толук уурар?
Уҥуоргу кытыл… олох тыыта тиксиэхтээх уҥуоргу кытыл… Онно ол үөдэн түгэҕиттэн эргиллиэхтээх ыччаттарбытын хайдах-туох дьылҕа, олох күүтэр?
Хаһан эрэ аан дойдуну сабардаан олорбут, аар-саарга аатырар хуун норуотун кэлин имири эстибит дьылҕатын санатан айымньы сэрэтэргэ дылы. Бу норуот симэлийбит дьылҕата — өр кэмнээх кыргыс кэмин содула.
Түүлбүт уҥуор кытыла Үрдүк Айыыларбыт ыытар сырдык күн утахтарынан иилэммит буоллун!
Хаамаайы уобараһын арыйбыт Ильяна Павловаҕа ураты биһирэбилбин этиэм этэ. Кэрэ артыыскабыт бу уустук оруолу ис сүрэхтэн тахсар дууһа кыланыылаах тылларынан олус уйаннык арыйда. Хаамаайы ааспыт олоҕун алҕастарын эдэр киһи хатылаабатын туһугар этиллибит тыллары бары да сүрэххэ сөҥөрөн ылыныах тустаахпыт. Хаамаайы — бу биһиги суобаспыт, хараастыыбыт, кэмсиниибит, олохпут хас биирдии күнэ күндүтүн ыйар толкуйбут… Аныгы дьону сэрэтэн, эдэр ыччаттары харааннаан, хаххалаан бэл диэтэр, былыр өлбүт өбүгэлэрбит тиллэллэр! Олоххо буолбут ыар алҕастар хатыланыа суохтарын өйдөөтөрбүт.
Ону баара бүгүн бу түүл дуу, илэ дуу?
Антонина УСКЕЕВА
