Билиҥҥи мэдиссиинэ — эдэр исписэлиистэр уонна аныгы технологиялар түмсүүлэринэн Арктика сүрүн мэдиссиинэ-научнай киинигэр кубулуйда. Тымныы килиимэти аахсыбакка, өрөспүүбүлүкэ киин куоратыгар роботтар, генетика уонна оҥоһуу өй (ИИ) нэһилиэнньэ доруобуйатын харыстыыр үлэтигэр көхтөөхтүк киирэн эрэллэр.
Төһө даҕаны Саха сирин территорията киэҥ-куоҥа, суола-ииһэ уустуга уонна тымныыта логистиканы атахтаатар, Дьокуускайтан улуустарга телемэдиссиинэ көмөтүнэн 24/7 эрэсииминэн мэдиссиинэ көмөтө тохтолор суох оҥоһуллар. Доруобуйа харыстабылын сайдыыта билигин чопчу саҥа бырагыраамаларынан уонна сыыппаралааһынынан ситиһиллэр.
Мэдиссиинэ сайдыыта
Саха сирин мэдиссиинэтигэр саҥа технологиялары киллэриигэ уонна сыыппаралааһыҥҥа улахан болҕомто ууруллар. Холобур, билигин балыыһалар электроннай докумуон эргииригэр толору көстүлэр. Быраастар ыарыһах туһунан иһитиннэриини хас да кумааҕыны хасыһан буолбакка, биир түгэнинэн көрөр кыахтаннылар, оттон ыарыһахтар «сүппүт мэдиссиинэ каарталарын» кыһалҕатын умнубуттара ыраатта. Электроннай ырысыап телемэдиссиинэ нөҥүө ыраах сытар улуустарга эмиэ үгэскэ кубулуйда.
Доруобуйа харыстабылын тэрилтэлэригэр оҥоһуу өй технологиялара көхтөөхтүк туттуллаллар. Өйдөөх алгоритмнар быраастарга диагностика түмүгүн иккиһин көрүүгэ көмөлөһөллөр. Оҥоһуу өй көмөтүнэн сүүһүнэн тыһыынча чинчийии ырытылынна, ол быраас сыыһатын аҕыйатарга төһүү күүс буолар.
Онуоха оҕо хирура Аграфена Сыроватская бэлиэтииринэн, технологиялар бырааһы солбуйар кыахтара суох: «Оҥоһуу өй бары эйгэҕэ киирэн эрэр, мэдиссиинэҕэ эмиэ туттуллар. Ол гынан баран, быраас быһаарыытын солбуйбат. Үксүн диагностикаҕа эбии көмө, сүбэ быһыытынан эрэ сулууспалыыр. Оттон диагноһы туруорууну уонна эмтиир ньыманы син биир исписэлиис быһаарар».
Генетика уонна наука
Практическай эмтээһини таһынан, Дьокуускай фундаментальнай наука өттүнэн эмиэ сайдар. Өрөспүүбүлүкэҕэ нэһилиэстибэнэн бэриллэр ыарыылар ураты испииһэктэрэ оҥоһуллубута, онно 33 тыһыынчаттан тахса анал каарта киирбит. Олохтоох учуонайдар уонна генетиктар бэйэлэрин биобанкаларын тэрийэн, аймахтары 9 көлүөнэҕэ диэри чинчийэн көрөр платформалары тутталлар. Бу кэлэр кэскиллээх тус эмтээһин төрүөтүнэн буолар.
Каадыр боппуруоһа, хотугу логистика
Саха сирин тымныыта уонна ыраах сытар нэһилиэктэрэ мэдиссиинэ көмөтүн тиэрдиигэ уустуктары үөскэтэллэр. Ол иһин телемэдиссиинэҕэ улахан суолта бэриллэр. Киин куорат быраастара ыраах улуустарга сытар ыарыһахтары кэтээн көрөллөр, холобур, теле-ЭКГ түмүгүн күнү-түүнү быһа ааҕаллар.
Эдэр исписэлиистэр хотугу улуустарга бараллара аҕыйаабытын туһунан хирур Аграфена Николаевна маннык үллэһиннэ: «Дьокуускайга уонна киин куораттарга мэдиссиинэ олус сайдыылаах. Атын эрэгийиэннэри кытта тэҥнээтэххэ, биһиги мэдиссиинэбит итэҕэһэ суох. Холобур, биһиги балыыһабытыгар исписэлиис тиийбэтэ диэн суох, барыта туолан турар. Ол эрээри, хотугу улуустарга каадыр тиийбэтэ биллэр. Эдэр исписэлиистэр үксүн Дьокуускайга, Мииринэйгэ, Нерюнгрига курдук сайдыылаах куораттарга тардыһаллар. Хоту ыраах сиргэ бараллара аҕыйах».
Ол да буоллар, «Земскэй быраас» курдук судаарыстыбаннай бырагыраамалар тыа сиригэр исписэлиистэри хааччыйыыга көмөлөһөллөр, оттон балыыһалар саҥа тэриллэринэн хааччыллыылара эдэр быраастарга интэриэһи үөскэтэр.
Тыйыс килиимэт доруобуйаҕа дьайыыта
Саха сирин килиимэтэ доруобуйаҕа дьайыытын туспа ырытыахха наада. Тымныы уонна кылгас сайыммыт киһи организмыгар хайдах дьайарый?
«Биһиги килиимэппит дьон доруобуйатыгар, биллэн турар, улаханнык дьайар. Тымныы кыһыммыт -50 кыраадыска тиийэр, оттон сайын +40 кыраадыс буолар. Температура уларыйыыта сүрэх-тымыр систиэмэтигэр, тыынар уорганнарга охсор. Тымныы күннэргэ тымныйыы олус элбэх буолар, ол кырдьаҕастарга уонна кыра оҕолорго ордук кутталлаах», — диэн Аграфена Сыроватская бэлиэтиир.
Түмүккэ эттэххэ, Дьокуускай мэдиссиинэтэ хоту дойду уустук усулуобуйатын кыайа тутан, киһи олоҕун уһатар, үрдүк хаачыстыбалаах эмтээһини өрөспүүбүлүкэ хас биирдии олохтооҕор тиэрдэр сыаллаах-соруктаах үлэлиир. Аныгы технологиялар уонна исписэлиистэр уопуттарын түмүүтэ — Саха сирин доруобуйа харыстабылын сүрүн тирэҕэ.
Сайыына Местникова, ХИФУ устудьуона