Өр сылларга күүттэрэн, тиһэҕэр эрэли да сүтэрэ сыһыах курдук буолан иһэн, дьэ, былырыын оскуола саҥа дьиэтэ тутуллан дьэндэйэн тахсан, олохтоохтор эрэ буолбакка, оскуоланы урут-хойут бүтэрбиттэр эмиэ улахан үөрүүлэрэ буолбута, сайдыыга инники хардыы кимиэллээхтик барарыгар эрэл үөскээбитэ.
Чахчы да киһи эрэ санаата көтөҕүллүөх курдук, өтөрүнэн бу түөлбэҕэ тутуллубатах, аныгылыы көстүүлээх икки этээстээх таас оскуола дьиэтэ бөһүөлэк кэхтэн эрэр көрүҥүн улаханнык тупсарбыта. Бу үөрүүлэрин сайдыылар бары биир киһи курдук өрө турунан, тэрээһин бөҕөтүн тэрийэн, ыраахтан-чугастан ыалдьыттары ыҥыран, ньиргиэртээхтик бэлиэтээбиттэрэ, үөрүүлэрин үллэстибиттэрэ. Сылдьыбыт дьон улаханнык астынан, сөҕөн-махтайан, эҥэлэр былыргы көхтөөх, түмсүүлээх тэтимнэрин ыһыктыбакка илдьэ сылдьаллар эбит диэн санаа арыаллаах тарҕаспыттара. Ону бигэргэтэн, ол кэмтэн бииртэн-биир араас таһымнаах тэрээһиннэри эҥкилэ суох тэрийэн ыытан, ыалдьытымсахтарынан сөхтөрөн, аны бу сааскы кулун тутар 20-21 күннэригэр Эҥэ оскуолата төрүттэммитэ 95 сыллаах үбүлүөйүн олус үрдүк таһымҥа ыытан, олохтоохторго бэйэлэригэр, араас сылларга оскуоланы бүтэрбиттэргэ уонна киин сиртэн кэлбит ыалдьыттарга чахчы бырааһынньык үтүөтүн бэлэхтээтилэр.
Өрөспүүбүлүкэ киин куоратыттан төрөөбүт дойдубар сүүрбэттэн тахса сыл буолан баран кэлээри, дьэ, тэринии күүстээҕэ этэ. Былырыын саҥа оскуола аһыллыытыгар сылдьыбыт дьон наһаа астынан, үөрэн-көтөн кэлбиттэриттэн барыах санаам күүскэ кэлбитэ уонна эр санааны ылынан, дойдум диэки түһүнэн кэбиспитим. Манна эбэн эттэхпинэ, тиийэр баҕаттан массыынанан да айаҥҥа дураһыйталыы санаабытым эрээри, саас ырааппыта диэн баар буоллаҕа, ыраах айаны тулуйар биллибэт этэ.
Уонна, кыра да халбаҥ санаата, халтай арбааһына суох, тэрээһини тус бэйэм хайдах ылыммыппынан, бэйэм ааппыттан суруйарга сананным. 95 сыл устата оскуола ситиһиитэ кэмэ суох элбэх. Эппитим курдук, ону манна барытын суруйар кыаллыбат уонна ол туспа кэпсээн.
х х х
1958 сыллаахха “нулевой” кылааска ылыллан, аан маҥнай оскуола боруогун атыллаабытым. Хас буолан киирбиппитин чуолкай өйдөөбөппүн. Үс эрэ дьиэлээх учаастактан кэлбит дьоҥҥо оскуолабыт улахан да буолан көстүбүтэ: түннүктэрэ сандааран, эчи, бөдөҥнөрүн! Ааннара киэҥин, үрдүгүн, омунугар сыарҕалаах оҕус батан киириэх курдуктара. Олорор дьиэҕэ көрүдүөр диэни көрбөтөх, билбэт дьоҥҥо, уһун көрүдүөр да интэриэһинэй этэ. Дьэ, ол оскуолабытыгар 1968 сыллаахха онус кылааһы бүтэрэн тахсыахпытыгар диэри үөрэннэхпит. Ол тухары син элбэх оҕо үөрэнэн аастаҕа, ол гынан баран, кыараҕас диэн өйдөбүл тоҕо эрэ суоҕа – биир симиэнэҕэ эрэ үөрэнэр этибит. Ол, арааһа, кэлин алын сүһүөх оскуоланы туспа туппуттарыттан буолуо.
Бу үрүҥ күн анныгар тыынар тыыннаах эрэ буолбакка, туох барыта бэйэтэ туспа үйэлээх, быһыллыбыт күннээх-дьыллаах, саастаах. Ол сиэринэн оскуолабыт барахсан аныгы ирдэбилгэ барсыбат буола кырдьан, бэйэтэ эмэҕирэн, түмүгэр сир үрдүттэн сотуллан, онно эрэ хаалаахтаатаҕа. Үөрэппит, сырдыкка, үөрэххэ кынаттаабыт оҕолоро сир-сир аайы тарҕанан да олордорбут, куорсун анньан ыыппыт оскуолабытын умнубаппыт, саныыбыт, кэриэстиибит. Бүгүн кини солбуйааччыта — саҥа төрөөбүт оскуола кини дьыалатын салҕыыр. Дьэ, ону араас көлүөнэ үөрэнээччилэрэ түмсэн, бу бэлиэ күнү олус көхтөөхтүк бэлиэтээн аастыбыт.
Ыал хайдах олорорун дьиэҕэ киирбэккэ эрэ, тиэргэниттэн билиэххэ сөп дииллэр. Оттон мин бу түбэлтэҕэ салайааччы хайдаҕын ыалдьыты хайдах көрсөрүттэн сыаналыахха сөп диэхпин баҕарабын. Киин куораттан улуус киинигэр кэлэн баран, үбүлүөйдээх оскуолабыт сиригэр, Сайдыыга, түөрт аҥаар чаас массыынанан айанныахтаахпыт. Ыраах буолан, биэнсийэ эрэ харчытын тутан олорор дьоҥҥо кэлэ-бара төлөбүрэ да син балачча. Хата, ону оскуола салалтата (дириэктэр А.А. Дьяконов) үтүө дьыаланы төрүттээн, ыраахтан кэлбит бэтэрээннэри босхо таһан, үөрүүбүт үс төгүл үрдээтэ, улахан тэрээһин итинник саҕаламмыта үтүө буолара түстэннэ.
Уруккуну-хойуккуну санаһан, күлэн-үөрэн, саҥа дьону кытта билсиһэн, түөрт чааһы билбэккэ айаннаатыбыт. Тиийэрбитин кытта дьоммут көрсүһүүлэрэ – эмиэ биир туспа үтүө сэһэн. Дойдум дьоно аламаҕайдарын, түмсүүлээхтэрин, ыалдьытымсахтарын ыһыктыбатахтарын, эйигин умнубатахтарын көрөн, киһи сүргэтэ көтөҕүллэр, киэн туттар санаа кууһар.
Балтым Варвара Ивановна Соловьева бэлэмнээбит араас минньигэс аһын амсайан баран, кэпсэтии, сынньалаҥ киэһэтэ, ахтыы, барыта оскуола тула, ким ханна тиийбитэ, тугу гынара – дойдутуттан тэлэһийэ сылдьар киһиэхэ барыта олус интэриэһинэй.
х х х
Үбүлүөй тэрээһиннэрэ саҕаланар күнэ бу тиҥинээн кэллэ: сарсыарда эрдэ туран хомунуу, долгуйуу, бэлэмнэнии… 10 чаастан бэлиэтэнии уонна оскуоланы көрө дьиэ киэҥ уораҕайыгар тарҕастыбыт. Биллэн турар, бэчээккэ үлэлээбит киһи сиэринэн, өрөспүүбүлүкэҕэ элбэх маннык кыра да, улахан да саҥа оскуолаҕа сырыттаҕым. Ол гынан баран, ыраах уһук хоту дойдуга, буолаары буолан бэйэм төрөөбүт сирбэр, маннык таас оскуола сандааран турара көрүөххэ дьикти үчүгэй буолар эбит – саҥаны көрбүт курдук буолаҕын. Биир бэйэм оннук ылынным.
Үбүлүөй тэрээһиннэригэр анаан оформление арааһа оҥоһуллан ыйаммытыттан ордук киһи улаханнык сэргиирэ диэн, хас биирдии оскуоланы бүтэрбит кылаас истиэндэлэрэ хаартысканан таҥыллан оҥоһуллан турбуттара – бэйэтэ туспа устуоруйа. Олус бэркэ толкуйдаммыт уонна сыалын ситиспит: өр сылларга кэпсии, саната туруохтара, ааспыт сыллар кэрэһиттэрэ буолуохтара.
Хас биирдии кэбиниэти өҥөйөн көрдөҕүм аайы, урукку үөрэммит оскуолабын, кэлин оҕолор онон-манан тарҕаһан үөрэммиттэрин, учууталлар элбэх билиини биэрэргэ, үөрэнээччилэрин таһымнарын түһэрбэт туһугар төһөлөөх туруулаһан үлэлээбиттэрин, онно элбэх хааччахтары көрсүбүттэрин санаан ылабын уонна бүгүҥҥү усулуобуйаны тэҥнээн, кинилэр тустарыгар муҥура суох үөрдүм, долгуйдум. Чахчы да сатабыллаах салайааччылардаах, түмсүүлээх педагогическай кэлэктииптээх буолан, ыһыктынан кэбиспэккэ, тиҥинэччи үлэлээн; кыра, аҕыйах оҕолоох оскуола суотугар элбэх медалист оҕону иитэн, араас күрэхтэргэ кыттан ситиһиилэммиттэрэ киһини сөхтөрөр эрэ.
Ити курдук, санаа ситимигэр уйдаран, бииртэн биир тэрээһиннэргэ сылдьан, элбэх киһини көрсөн, ахтыспыты таһааран, омуннаан эттэххэ, үчүгэй да үчүгэй өҥнөөх киинэни көрөн барбыт курдук сананан, бастакы күммүн түмүктээн дьиэлээтим. Ол тухары балтым Варвара Ивановна арыаллыы сылдьан, барытын сыыс түһэрбэккэ кэпсиирэ, мунаахсыйбыты быһааран биэрэ сылдьара олус да үчүгэй этэ! Махтал буоллун киниэхэ!
Икки күн устата тохтоло суох, сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри быыстала суох араас тэрээһин эгэлгэтин толкуйдаабыттар: саахымат-дуобат күрэҕэ, араас маастар-кылаастар, кэнсиэртэр, интэриэһинэн түмсүүлэр… Биир сөхпүтүм диэн, оскуола повардара үрдүк таһымнаах асчыттарыттан! Бастакы күн шведскай остуол тэрилиннэ диэн ыалдьыттары ыҥырбыттарыгар биир кэбиниэккэ киирбиппит, дьэ, доҕоор, ас арааһа тардыллыбыт – барыта, нууччалыы эттэххэ, искуснайдык, мындырдык толкуйданан оҥоһуллубут. Маннык остуол түөрт дуу, биэс дуу сиргэ тардыллыбыт эбит. Онно ыҥырыылаахтар эрэ киирэр буолбатахтар – бөһүөлэк хас биирдии олохтооҕо киирэн аһыы сылдьар гына тэрийбиттэрэ киһини сылаанньытар, манньытар. Туспа улахан махтал буоллун оскуола асчыттарыгар! Эһиги итинэн биир оскуоланы эрэ буолбакка, бүтүн нэһилиэк аатын ааттатаҕыт, минньигэс дэлэй астаах, ыалдьытымсах дьонноох сир эбит диэн бүтүн бөһүөлэккэ туһуламмыт дьон махталын тутаҕыт.
Учууталлар кэлэктииптэрэ биир санаанан үлэлиирэ харахха быраҕыллар. Онно, бастатан туран, дириэктэр улахан оруолу ылара мэлдьэҕэ суох. Былырыын, өссө оскуола саҥа дьиэтэ тутуллан бүтэ илигинэ, дойдутугар эмиэ дириэктэринэн үлэлии сылдьыбыт эдэр, эрчимнээх Дьяконов Александр Александрович Уус Алдантан кэлэн, үлэ үгэнигэр төбөтүн оройунан түспүт. Билбэт сирим диэн саарыы, кэтэнэ барбакка, баар кыһалҕалары күүскэ ылынан, киирбит-тахсыбыт, кэлбит-барбыт, сотору бэйэ киһитэ буола түспүт.
Үлэлиир үгэспинэн олохтоохтортон ыйыталастым. Олус сэргииллэр, дьон кини үлэтинэн астынарын эттэ, онно эбэн, киһи быһыытынан олус аламаҕай, киһиэхэ сыһыаны табар диэтилэр.
Александр Александрович бэйэтэ идэтинэн физкультура учуутала эбит. Манна даҕатан эттэххэ, кэргэнэ Лена Семеновна эмиэ учуутал, идэтинэн устуорук. Кинилэр үс оҕолоохтор. Киин сиртэн ыраах хоту олорчу көһөн кэлии, мин саныахпар, хорсун, кытаанах санааттан тахсара буолуо. Оннук дьон ханнык баҕарар үлэни кыайаллара саарбаҕа суох.
—Оскуолам каадырынан толору хааччыллан олорор. Ону тэҥэ атын наадалаах хааччыллыы барыта баар. Интэринээттээхпит, онно 18 оҕо олорор. Толору хааччыллыылаах оҥорбуппут. Дьиэтин кэҥэппит киһи диэн баҕа санаалаахпыт. Оччоҕо оҕо да эбиллиэ этэ.
Тываттан төрүттээх анал категориялаах суоппар Копуш Иван Михайловиһы буламмыт, оскуолабыт микроавтобуһун сүүрдэ сылдьабыт. Кэргэнэ Дарима Аясовна — нуучча тылын учуутала, — диэн Александр Александрович кэпсээтэ.
Кинини наһаа сэмэй киһи эбит диэн быһаардым – бэйэтин туһунан, итини оҥордум, ону ситэрдим диэн олох кэпсээбэтэ. Арай былырыыҥҥыттан ыла элбэхтик айаннаан, сири-уоту билбитин, хоту дойдуну сөбүлээбитин эттэ.
Үбүлүөйбүт бастакы күнүгэр үөрүүлээх эҕэрдэлэһии кэннэ маастар-кылаастар буоллулар. Киэһэ бырааһынньыктааҕы банкет тэрилиннэ. Улахан оскуола киэҥэ-куоҥа, ону тэҥэ успуорт саалата, норуот тылынан эттэххэ, ат сүүрдэр улахан уораҕайа буоллаҕа. Дьэ, манна тардыллыбыт остуоллары көрөргүт буоллар сөҕөртөн атыны билиэ суох этигит – саала устатын тухары биэс субурҕа уһун остуолларга ас эгэлгэтэ тардыллан, талбыккын ылан аһаа диирдии, кэккэлэспиттэр аҕай. Хаһан барытын ситэрэн, буһаран, остуолларга уурбуттарай диэн сөхтүбүт эрэ. Аны барыта сибиэһэй, эрдэ буспут ас диир кыаҕыҥ суох.
Иккис күҥҥэ күрэхтэһии, маастар-кылаастар буоллулар. Киэһээ өттүгэр 2003 сыллаахха бүтэрбиттэр улахан кэнсиэр бэлэмнээбиттэрин көрдүбүт. Эҥэ ыччата былыр-былыргыттан талааннааҕынан, барыга-бары дьоҕурдааҕынан биллээччи. Ол барыта хас да көлүөнэ ыччаты нөҥүөлээн, син биир сүтэн хаалбакка, бэриллэ турар эбит диэн, астынным, олус диэн сэргээтим, сынньанным. Уол буоллун, кыыс буоллун, бары ырыаһыттар – куоластара күүһэ, ырааһа олус. Үбүлүөй күннэрин ити курдук өрө күүрүүлээхтик түмүктүүрбүтүгэр, чахчы үчүгэй киэһэни бэлэхтээтилэр.
Махтал буоллун, дойдум дьонугар! Туспа улахан махтал оскуола кэлэктиибигэр, хас биирдии үлэһиттэригэр!
Ити тэтиминэн өссө күүскэ үлэлээҥ, “сайдыылар сайдыылаахтар” дэттэрэр гына, инники диэки сырдыкка, кэрэҕэ, саҥаҕа тардыһа сылдьыҥ, ыччаттаргытын угуйуҥ! Көрсүөххэ диэри!
Евдокия ЮМШАНОВА, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, Арассыыйа Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, бэчээт бэтэрээнэ, оскуоланы 1968 сыллаахха бүтэрээччи.