Генеалогия, хаан-уруу ситимнэри үөрэтэр билим буоларынан, билигин дьон атын да ситимнэрин үөрэтэринэн, ис хоһооно уларыйар. Киһи аймах уһун-киэҥ, өр сыллаах устуоруйатыгар, билиҥҥи билим чинчийиилэрэ этэллэринэн, 100 тыһыынча сыл устата тыыннаах хаалар туһугар охсуһан, олохторун тэринэ сатыыллар.
Бу түгэн дьиэ кэргэн олоҕор эмиэ көстөр. Дьиэ кэргэн үөскээһинэ генеалогия үөскээһинин кытта тэҥ диэн сабаҕалыахха сөп. Бүгүҥҥү күҥҥэ генеалогияны дьон хаан-уруу ситимнэрин устуоруйаларын үөрэтэр, устуоруйаҕа көмөлөһөр дьиссипилиинэ курдук быһаараллар.
Генеалогия аҕа, ийэ уустарын салҕаныытыгар улахан оруоллаах этэ диэххэ сөп. Устуоруйа араас араҥа кэмнэригэр генеалогияҕа былаас сыһыана араас этэ, ол эрээри боростуой норуот интэриэһэ хаһан да сүппэтэҕэ. Марксизм идиэйэтинэн сэбилэммит сэбиэскэй тутул генеалогияны үөрэтэргэ улахан интэриэһэ суоҕа, ол эрээри, кытаанахтык бобуу эмиэ суоҕа.
Сэбиэскэй кэм кэнниттэн Арассыыйа устуоруйатыгар РФ Уопсастыбаннай балаатата 2018 сыл күһүнүгэр ыытыллыбыт төгүрүк остуол түмүгүнэн ылыллыбыт резолюцията ураты миэстэни ылар: “Дьиэ кэргэн төрүччүтүн үөрэтии ыччаты патриотизм идиэйэтигэр иитиигэ саамай сөптөөх, табыгастаах ньыма буолар”.
Генеалогия, этнология института
Биһиэхэ, Саха сиригэр, атын да норуоттарга курдук, төрүччүнү үөрэтии үгэс курдук ыытыллар. Ол эрээри, 3‑с тыһыынча сыллар саҕаланыахтарыттан, саха норуотун бүттүүнүн төрүччүтүн оҥорор сорук турбута. Онтон аныгы Саха сирин төрүччүтүн биир эрэ норуокка олоҕуран оҥорор ситэтэ суоҕа көстүбүтэ. Холобур, саха норуотун төрүччүтэ үгүс үйэлэр тухары төрүт омуктары кытта хаан-уруу ситимнэринэн булкуспута. Ол да буоллар, көмпүүтэр сайдыбыт аныгы үйэҕэ бу соругу сөпкө быһаарыахха сөп.
Онон бастакы күөҥҥэ тэрээһин соруктара тахсыбыттара. Ол түмүгэр, 2013 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин “Хотугу норуоттар генеалогияларын, этнологияларын научнай-чинчийэр института” уопсастыбаннай түмсүү тэриллибитэ. Түмсүүнү Константин Ильич Аргунов салайар. Бэлиэтээн этиэххэ наада, норуот төрүччүтэ диэн өйдөбүл саҥа, онон генеалогияҕа научнай дьиссипилиинэ быһыытынан киирбэт.
Бу өйдөбүлгэ, биһиги өрөспүүбүлүкэбитин ыллахха, атын кэккэ өйдөбүллэр киирэллэр — нэһилиэк төрүччүтэ, улуус төрүччүтэ, өрөспүүбүлүкэ төрүччүтэ, генеалогическай нэһилиэстибэ. Төрүкү тыйыс усулуобуйалаах, куһаҕан суоллаах-иистээх Саха сиригэр генеалогия аҕа, ийэ ууһун, этнос, норуот быһыытынан уратыбытын харайан хаалларар көдьүүстээх ньыма буолар.
Хас биирдии көлүөнэ кэлэр көлүөнэлэригэр бу аҕа ууһа тыыннаах хааларыгар наадалаах олоҕун уопутун, билиитин, сатабылларын хаалларара, онон устуоруйа антропологическай ис хоһоонун бигэргэтэрэ.
Туох үлэ ыытылынна?
Генеалогия уонна этнология института Саха сиригэр генеалогическай нэһилиэстибэ өйдөбүлүн арыйарга сүҥкэн үлэни ыытта. Манна институт судаарыстыбаннай былаас, олохтоох бэйэни салайыныы уорганнарын кытта ыкса ситимнээхтик үлэлэстэ. Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет, СӨ Наукаларын академията, уопсастыбаннас бу үлэҕэ көхтөөхтүк кыттыһаллар.
Сүрүн тэрээһиннэри ырыттахха, манныктар:
— Бастакы Өрөспүүбүлүкэтээҕи “Древо предков будущим поколениям” төгүрүк остуол (2014 сыл, сэтинньи 14 күнэ);
— Бастакы Өрөспүүбүлүкэтээҕи “Древо предков будущим поколениям” научнай-бырактыычаскай кэмпириэнсийэ (2014 сыл, ахсынньы 24 күнэ);
— СӨ норуоттарын төрүччүлэрин бастакы сийиэһэ (2018 сыл, от ыйын 3 күнэ);
— СӨ норуоттарын төрүччүлэрин пуорума (2019 сыл ахсынньы 19 күнэ);
— СӨ норуоттарын төрүччүлэрин иккис сийиэһэ (2023 сыл, от ыйын 9 күнэ).
Институт мэтэдиичэскэй үлэни, научнай-бырактыычаскай кэмпириэнсийэлэри, сэминээрдэри, төгүрүк остуоллары, маастар-кылаастары тиһигин быспакка ыытар. Манна научнай үлэнэн, кыраайы үөрэтиинэн дьарыктанар дьон хайаан да кытталлар. Генеалогическай нэһилиэстибэни арыйыыга сүҥкэн кылааты өрөспүүбүлүкэ бибилэтиэкэлэрин систиэмэтэ киллэрбитэ. Кинилэр нэһилиэктэргэ дьиэ кэргэн, ийэ-аҕа уустарын архыыптарын тэрийбиттэрэ.
СӨ Национальнай архыыба, Амма Аччыгыйын аатынан өрөспүүбүлүкэтээҕи “Кэскил” оҕо кыһата эмиэ бэйэлэрин кылааттарын киллэрэллэр.
Төрөөбүт сир, планета туһугар эппиэтинэһи ылыныы
Биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр генеалогическай нэһилиэстибэни байытарга туһуламмыт өр сыллаах үлэ генеалогия түөрүйэтин өйдөбүлүттэн уратылаһар. Дойду устуоруйа билимин биир тутаах тулааһына, МГУ бэрэпиэссэрэ В. Б. Кобрин генеалогияны “аймахтыы дьон удьуордааһынын, устуоруйаларын, сыһыаннарын, кинилэр олохторун үөрэтэр билим буолар” диэн этэн турар.
Бу быһаарыыга аймахтыы ситимнэринэн хаан-уруу ситимнэрэ диэн өйдөнөр. Чуолаан хаан-уруу ситимнэр генеалогия дьиссипилиинэтин ис хоһоонун арыйаллар. Атын өттүттэн көрдөххө, аймахтыы буолууга киэҥ өйдөбүлү биэриэххэ сөп, география уонна устуоруйа өттүттэн ис хоһоонун байытан туран.
Оччоҕо СӨ Хотугу норуоттар генеалогияларыгар, этнологияларыгар институтун өр сыллаах үлэтин-хамнаһын сүрүн идиэйэтэ арыллан кэлэр. Генеалогия киэҥ өйдөбүлгэ киһи төрөөбүт дойдутун туһугар, киэҥник ыллахха, планета дьылҕатын туһугар эппиэтинэһи ылынарын бигэргэтэр.
…19‑с үйэҕэ устуоруйаны таҥараны кытта ситимниир этилэр, ол эрээри марксизм ону барытын төрдүттэн уларыппыта. Устуоруйаны материальнай баҕаларын ханнарар дьон оҥорор, айар-тутар диэн санааны киллэрбиттэрэ. Онон экэнэмиичэскэй детерминизм үөскээбитэ. Бу өйдөбүлгэ устуоруйа бэйэтин ис хоһоонун, киһилии ис хоһоонун сүтэрэр. Киһи устуоруйаҕа тус эппиэтинэһэ сүтэр.
…Кэлин биир планетаҕа олорор дьон бииргэ буолаллара наадатын сыыйа өйдүүр буолбуттара. Уопсастыба уонна айылҕа, чуолкайдаатахха, киһи уонна төрөөбүт-улааппыт сирэ биир ситимнээхтик сайдыахтаахтар.
Киэҥник ыллахха, араас култууралар диалогтара уонна киһи төрөөбүт-улааппыт сирин дириҥник билиитэ генеалогия ис хоһооно буолар.
Андрей Саввинов.
Ангелина Васильева тылбаастаата.