Ханнык баҕарар омук бу сиргэ сиик курдук симэлийэн хаалбатын туһугар, хараҕын харатын кэриэтэ харыстыахтаах сүрүн тулааһыннарынан, ол эбэтэр тойон баҕаналарынан: устуоруйата, төрүт тыла, итэҕэлэ, сиэрэ-туома, үйэлээх үгэстэрэ уонна култуурата буолаллар.
Бу тулааһыннартан хайата эмэ айгыраата даҕаны, атыттара эмиэ тэҥҥэ кэбирииллэр. Глобализация далааһыннаахтык ыгар уонна суурайар кэмигэр, биһиги бу тулааһыннарбыт тула ыга сомоҕолоһон, биир ньыгыл буолуохтаахпыт өйдөнөр. Арай, маны өйдүүр курдукпут даҕаны, билиҥҥитэ салгыны эрэ хамсата сылдьабыт. Сорунуулаах саҕалааһын суох. Оттон туох барыта кыраттан саҕаланар.
Мин бүгүн сахалар төрүт оонньууларбыт, чуолаан, хапсаҕай туһунан санаабын үллэстиэхпин баҕарабын.
Хапсаҕай — өбүгэлэрбит биһиэхэ хаалларбыт үтүөкэн бэлэхтэрэ. Хапсаҕай — этнос быһыытынан култуурабыт маанылаах сорҕото. Кини — көннөрү көрүҥ эрэ буолбатах, биһиги национальнай баайбыт!
Ханнык даҕаны киһи тус өбүгэлэриттэн хаалбыт өйдөбүнньүк малларыгар харыстабыллаахтык сыһыаннаһар, бэйэтин оҕолоруттан саҕалаан сиэннэригэр бэриллэн иһэригэр кыһанар. Оттон биһиги, былыргы өбүгэлэрбит үйэлээх бэлэх гынан хаалларбыт хапсаҕайдарыгар, этнос быһыытынан култуурабыт маанылаах көрүҥэр сыһыаммыт хайдаҕый?
Ааспыт кэмҥэ төннөн ылыахха. Сэбиэскэй Сойуус кэмигэр саха итэҕэлэ, сиэрэ-туома көйгөтүллэ сылдьыбыта баар суол. Хапсаҕай эмиэ умнулла быһыытыйбыта. Арай, Үөһээ Бүлүүгэ эрэ, ханнык даҕаны кэми аахсыбакка, хапсаҕайы өрө тутан, ыһыахтарыттан саҕалаан сылга иккилии улахан күрэхтэһиилэри ыытан, бу көрүҥмүт тыына уостарын быыһаабыттара диэтэхпинэ, күүркэтии буолуо суоҕа. Ол даҕаны иһин, билигин бу улуус хапсаҕай түөлбэтинэн сиэрдээхтик ааттанар. Кэнники сылларга хапсаҕай киэҥник тэнийэригэр үгүс сыраларын биэрбит дьонунан Алексей Егорович Мостахов уонна Александр Васильевич Васильев‑Көрдүгэн буолаллар.
Биһиэхэ күн бүгүн, бу төрүт баайбытыгар олус чэпчэки сыһыан олохтонно, онтон сиэттэрэн, най барыы буолла. Аһара баран, дьону аралдьытарга эрэ анаммыт курдук шоуга кубулуйан эрэр.
Бастаан, “хомуур хапсаҕай” диэн тэрээһин ыытыллан, “һуу-һаа” буолбута. Оттон хапсаҕай, хаһан үөскүөҕүттэн ыла единоборство, ол эбэтэр, биир бииргэ эрэ киирсии көрүҥэ. Ону хомуур гынан “тупсарар” наадата суох уонна маннык тэрээһиннэр хаарыаннаах төрүт көрүҥмүтүн суолтатын көрүнньүк көр-нар таһымыгар түһэрэллэр. Биһиги тоҕо бэйэлээх бэйэбит маанылаах көрүҥмүтүгэр олус чэпчэкитик, күлүү-элэк курдук сыһыаннаһабытый? Тоҕо социальнай ситимтэн түспэт араас “персонажтар”, бэйэ-бэйэлэрин ыҥырса-ыҥырса, хапсаҕайдаспыта буоллаҕа буолан, биһиги ытык көрүҥмүт дириҥ философиятын туора сотон таһааралларый? Маннык шоулар соруктара биир — улахан тэрээһиннэргэ ол-бу саарбах “изюминкаларынан” дьону угуйан харчы киллэринэр ньыма.
Тэҥнээҥ көрүҥ, дьоппуоннар, тувиннар, бүрээттэр тоҕо эрэ бэйэлэрин төрүт көрүҥнэрин маннык шоуга кубулуппаттар ээ. Олус харыстыыллара уонна сүгүрүйэллэрэ өтө көстө сылдьар.
Билигин хапсаҕайбытын аны аан дойду таһымыгар таһаарабыт диэн өрүкүнэһии бөҕөтө. Дьэ, сахалар, дорҕоонноох аакка-суолга баҕалаах дьоммут ээ… Тоһоҕолоон уонна уобарастаан бэлиэтээтэххэ, биһиги хапсаҕайбыт — раритет (редкая или особо ценная вещь) буолар, ханнык да атын омукка маннык көрүҥ суох. Онон, ураты харыстабыллаах сыһыаны эрэйэр. Ол иһин, хайа даҕаны кыахтаах успуонсор хапсаҕай күрэхтэһиитин уонна быраабылатын талбытынан дьаһайыа суохтаах. Хапсаҕай ким даҕаны кэтэх баайа буолбатах, “мин тэрийэбин — онон дьаһайабын” диэн бириинсип адьас суох буолуохтаах.
Сорохтор көбдьүөрэ түһүөххүт, “маассабай күрэхтэһиилэр ыытыллаллара, дьон көх-нэм буолара туох куһаҕаннааҕый” диэн. Сөбүлэһэбин. Бука диэн ыыттыннар. Хомуур охсустуннар даҕаны, этистиннэр даҕаны. Мин төрүт көрүҥмүт — хапсаҕай — көйгөтүллэрин эрэ утарабын.
“Хаҥалас хапсаҕайа” диэн, төрүт көрүҥмүтүн букатын даҕаны иҥэринэн кэбиспит ааттаах, “норуоттар икки ардыларынааҕы” диэн дорҕоонноох статустаах турнирдаахпыт. Аата даҕаны олуурдаах уонна мөккүөрдээх. Холобура, “Уйбаан сылгыта”, “Маарыйа ынаҕа” диэн этии, бу сүөһү ким бас билиитэ буоларын чопчулаан ыйар ис хоһоонноох. Хаҥалас туох уратылаах уонна үтүөлээх буолан, күрэхтэһиитигэр маннык “эксклюзивнай” ааты иҥэриннэ? Хаҥаластар бу иннинэ түһүлгэлэрин биллиилээх хапсаҕайдьыттара Илья Кондратьев бирииһигэр тэрийэллэрэ эбээт. Дорҕоонноох аакка-суолга дураһыйан, киэн туттар бөҕөстөрүн умна охсубуттар дуу?..
Хапсаҕайбытын ханнык даҕаны улуус “иҥэриниэ” суохтаах. Бэйэлэрин оччо айылаах чорботуохтарын баҕарар буоллахтарына, “Хаҥалас түһүлгэтэ”, “Эҥсиэли түһүлгэтэ” диэн тоһоҕолоон бэлиэтээтиннэр.
Кэнники сылларга бу турнирбытыгар атын эрэгийиэннэртэн кэлэн аҥаардастыы айбардыыр буолан эрэллэр. Кэллэхтэрин ахсын, икки буоллуннар, биэс буоллуннар, син биир си-дьүгээр төннүбэттэр.
Быйылгы турнирга 65 киилэҕэ үһүс эрэ буоллубут, икки бастакы — бүрээттэр. 75 киилэҕэ, сыыспат буоллахпына, 82 бөҕөс кииристэ, онуоха биһиги биэс бастыҥ даҕаны иһигэр киирбэтибит, мэтээллэри барытын ыалдьыттарбыт ыллылар. 85 биэс киилэҕэ эмиэ бүрээт Арсалан Будажапов бастаата. Оттон 95 киилэҕэ кыһыл көмүс мэтээли монгол Дензеншарав Туг-Эрдэдэ илдьэ барда.
Ыарахан ыйааһын абсолютнайыгар кэлии күүстээх бөҕөстөр, хата, бэйэ-бэйэлэрин охторсон, Никита Хабаровка суолун солоон биэрдилэр. Кини кыайыыта хайдах кэлбитин барытын бэйэҕит көрбүккүт, онон тус сыанабыллаах буолуохтааххыт. Оттон иккис күн ыытыллыбыт абсолютнай күрэхтэһии финалыгар эмиэ бүрээт уолаттара бэйэ-бэйэлэрин кытары кииристилэр.
Биһиги наар кэтэнэ-манана сылдьар бөҕөстөрбүтүгэр холоотоххо, ыалдьыттарбыт кимиилээх киирсиилэринэн, тутуһартан-хабыһартан толлубаттарынан, киирсиини наар сытыырхата сатыылларынан мөккүөрэ суох ордуктар. Оттон дьиэҕэ-уокка уонна бэйэлээх бэйэ көрүҥэр кыайтарыы көрөөччү санаатын түһэрэр, ол түмүгэр хапсаҕайбыт суолтата эмиэ намтыыр.
Өссө биирдэ хатылаан эттэхпинэ, биһиги хапсаҕайбытын көннөрү тустуу эрэ көрүҥүн курдук ылына сылдьабыт. Оннук буолбатах, кини — биһиги төрүт баайбыт уонна култуурабыт сорҕото. Ону дириҥник өйдүөххэ уонна харыстабыллаахтык сыһыаннаһыахха.
Хапсаҕайы аан дойду таһымыгар таһаара сатыыр буоллахпытына, туох ханнык иннинэ ЮНЕСКО билиниитин ыларга кыһаныахтаахпыт. Бары билэрбит курдук, олоҥхобут сахалар төрүт култуурабыт быстыспат сорҕотун быһыытынан бу аан дойдутааҕы үрдүкү холбоһугунан билиниллэн сылдьар. Манна сыһыаран холобур аҕаллахха, грузиннар — чидаоба диэн тустуулара, марокканецтар — тбурида (атынан күрэхтэһиилэрэ), казахтар — казах куреси (төрүт көрүҥнэргэ күрэхтэһиилэрэ) уо. д.а омуктар национальнай спортивнай оонньуулара ЮНЕСКО билиниитин уонна араҥаччытын ылбыттара. Биһиги хапсаҕайбытын уонна атын даҕаны төрүт көрүҥнэрбитин эмиэ киллэрэргэ кыһаныаххайыҥ. Оччотугар, кэнэҕэһин кинилэр ааттара-суоллара уонна быраабылалара хайдах баарынан аан дойду устуоруйатыгар киирэн үйэ-саас тухары бигэргэниэхтэрэ.
Оттон билигин, “норуоттар икки ардыларынааҕы” диэн бэйэбит бэйэбитигэр статус бэринэн, тэрийэ сылдьар курдукпут. Аны, эмиэ даҕаны хапсаҕайга аан дойду чөмпүйэнээтэ диэн ыытыллар. Оттон Арассыыйа чөмпүйэнээтэ суоҕа муодарҕаппат дуо?..
Үрдүк таһымҥа таһаарабыт диир буоллахпытына, күрэхтэһии, чуолаан, тоҕо биир эрэ улуус аата кыбытыктаах ыытыллыахтааҕый?
Чэ, баҕар, үрдүк таһымҥа таһаарыаххайыҥ даҕаны… Оччотугар, сыыйа быраабылата эмиэ уларыйан барарыгар тиийэр, ол түмүгэр ис хоһооно кытары суураллан барыаҕа. Онон, бастатан туран, хапсаҕайбытын бэйэбит испитигэр сааһылыах уонна тупсарыах тустаахпыт.
Төрүт көрүҥнэрбит бука барылара биһиэхэ өбүгэлэрбит хаалларбыт үйэлээх үтүөкэн бэлэхтэринэн буолаллар. Кинилэри атын омук оонньууларыгар чугаһата сатаан араастаан уларыппакка-тэлэриппэккэ, харыстаан илдьэ сылдьыы уонна кэлэр көлүөнэлэрбитигэр чөл хаалларыы — биһиги ытык иэспит буоларын чыпчылҕан да түгэнигэр умнарбыт сатаммат.
Геннадий Бечеряков,
суруналыыс.