Савва Васильевич Васильев Үөһээ Бүлүү Маҥаас с. 1884 сыллаахха Мукучай Баһылайа уонна Уһумаан кыыһа Маарыйа дьиэ кэргэнигэр маҥнайгы оҕонон төрөөбүтэ.
“Харбаала” холкуос кииниттэн 4 биэрэстэлээх хайдахтаах да кураан дьылларга уолбат уулаах От Арыылаах диэн улуу күөл соҕуруу өттугэр баар тумуһах кырдалыгар олорбута. Онно олорон 1 уол, 3 кыыс оҕоломмута.
Сэрии саҕаланыаҕыттан үлэһит илии тиийбэтэ. Онон Савва кыһынын муҥхаһыт, идэтийбит булчут уонна сылгыһыт этэ. Сэрии кэмигэр дьон бөҕө өлө турар кэмигэр “Харбаала” холкуоска биир да киһи хоргуйан өлбөтөҕө, ол кэмҥэ 60 саастаах Муҥхаһыт Сааба хаһан да умнуллубат үтүөлээх. Кини балыгын хоппото сыарҕаттан 1 м уһуннаах, 1 м ордук үрдүктээх, сыарҕаттан быга сылдьар кэтиттээх буолара. Сэрии саҕана муҥханы дьахталлар үксүн ууга түһэрсэллэрэ. Өлбүттээх, төрөөбүт дьахтардаах дьиэ кэргэн муҥхаҕа сылдьалларын бопсубат этэ. “Туохтаах буолуой, ити барыта киһи санаатыгар эрэ баар”, — диирэ. Ол да быһыытынан, хата, күн аайы 7–8 хоппо балыгы ылаллара. Улахан эбэни тардалларыгар түһэрэр чардаакка салама ыйыыра. Арыылаах алаадьы, мохуорка табах кутара. Иһиллэр-иһиллибэттик алгыыра. Хайа да күөлгэ киирэн эппиэдэйдиэн иннинэ ойууру, тумуһаҕы одуулуура, күөл дириҥ сирэ ханан баарын отунан-маһынан билэрэ. Эһээм, Сааба, күөлгэ киирэн ыйан-кэрдэн, этэн-тыынан, хааман-сиимэн бардаҕына, уҥуохтуун улааппыкка, нүксүгүр арҕаһа көммүккэ, хаана-сиинэ сырдаабыкка дылы буолара, дьиҥнээх хаһаайын сылдьарын курдук астык көрүҥнэнэрэ. Күрэх дьонун, нырыыһыттары, анньыыһыттары дьаһайар, хаар тэбэр тус-туспа дьону анаталыыра, ханан хайдах үүрэн кэлэри, муҥханы ханан түһэрэри, тоһууру ол дьонугар ыйан биэрэрэ. Күрэххэ аттаах дьону туруортуура. Килэҥ мууһунан ыҥыыр аттаахтар күрэх дьонун кэтэҕинэн төттөрү-таары элэҥнэтэллэрэ. Туйах тыаһа чабыйара, муус тыаһа барчыланара, күрүлүүрэ, дьон хаһыыта силлиһэн иһиллэрэ. Күрэх кэннэ муҥха дьоно оһуохайдаан тэйэллэрэ, кыралар хатыыскалаан сырылыталлара. Муҥха бырааһынньык тэҥэ буолара. Сааба муҥхалаабыт күөлун үс сыл сынньатара, ол кэм иһигэр балык үөскүүр, улаатар, бөдөҥсүйэр, уойар диирэ. Сыл аайы эбэтэр сыл көтө-көтө муҥхалаатахха, күөл балыга эстэр.
Хос эһээм баай хара тыатыгар таҕыстаҕына, байанайдаах булчут этэ. Айанан, туһаҕынан, сохсонон, чааркаанынан бултуур мындырын баһылаабыт киһи буолан, кырдьан өлүөр диэри идэтийбит булчутунан сылдьыбыта, былаанын куруук аһара толороро. Ийэ дойдутугар элбэх күндү түүлээҕи туттарбыта. Саас тоҥокко табаарыстарынаан, үөрүйэх тайахсыт ыттарынан хаайтаран, хайыһарынан тайахтыыр идэлээҕэ үһү. Былыр эһээм Сонтороох Тиитэбин кытта эдэр, барыылаах бэрдэ тайаҕы хас да суукка эккирэтэн, Хараабай арыытыгар Бүлүү куорат уота көстөр сиригэр ситэн өлөрбүттэр. Ыттар быстаннар, түүн тайах сыппыт сирин таһыгар утуйаллара үһү. Оттон бэйэлэрэ кутаа оттон баран умуллубутун кэннэ ол оннугар мутугу тэлгээн баран, утуйа сылдьыбыттар. Ол тайах ыран-быстан, этэ күүгэн курдук буолбут. Онтон бэттэх ыраахха диэри тайаҕы сырсыбат буолбуттар.
Катя Васильева.
Хаартыска: pxhere.com ылылынна
Салгыытын «Саха сирэ» хаһыат бүтэһик нүөмэригэр ааҕыҥ.