Олунньу 23 күнүгэр «Саха» Национальнай көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньа «Асчыттар» биэриитигэр Таатта Игидэйиттэн Лена Маркова уонна Мария Лебедева кыттыыны ылбыттара. Бу бүтүн Саха сирэ биһирээн көрөр биэриитигэр бииртэн биир дэгиттэр талааннаах асчыттар киэҥ эйгэҕэ тахсан, уопуттарын үллэстэллэр.
Лена Николаевна бэтэринээр-быраас, улуустааҕы ветеринария салаатын Игидэйдээҕи учаастагын сэбиэдиссэйэ, «Амсай» түмсүү салайааччыта. Мария Семеновна идэтинэн повар, өр сыл «Теремок» уһуйааҥҥа үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ. Иккиэн үлэһит, барыга көхтөөх, элбэх оҕолоох Далбар Хотуттар, тэлгэһэлэрэ тилийэ сытар ыкса ыаллыылар.
Биэриини биир дойдулаахпыт, «Тыгын Дархан» эрэстэрээн шеф-повара Константин Матаннанов ыытар. Онон кинилэргэ барыларыгар эппиэтинэс улахана: Константин Васильевичка — төрөөбүт нэһилиэгин сатабыллаах хаһаайкаларыгар көрөөччүлэр сыанабыллара, кыттааччыларга — биир дойдулаахпытын түһэн биэрбэтэрбит диэн санаалаах, үс бүк долгутуулаах түгэн…
Ол да буоллар, кыргыттар холку бэйэлээхтик туттан, Мария саас-сааһынан лоп-бааччы кэпсээн-ипсээн, астаан бардылар. Туттуу-хаптыы түргэн-тарҕан эрээри, сүпсүлгэнэ, булумахтаныыта суох, барыта орун-оннугар тахсан истэ. Дьиҥнээх уопуттаах асчыттар буолалларын туоһута ол буоллаҕа.
Түмсүүбүт сүрүн хайысхатынан саха төрүт аһын-үөлүн сөргүтүү, тарҕатыы буоларынан, кутурук миинэ, үүт үрүмэтэ, дьэдьэннээх көбүөрдээх лэппиэскэ уонна үөрэ отуттан утах астаатылар. 2015 с. «Амсай» түмсүү «Тарбаахаптыын астыахха» диэн улуустааҕы бэстибээлгэ сүөһү төбөтүттэн элбэх бүлүүдэни астаан, улахан сэҥээриини ылбыта. Онон Мария Семеновна салгыы саха тэлэбидиэнньэтин ыҥырыытынан «Үчүгэйиэн, бу сиргэ» диэн биэриигэ тахсан турардаах.
Былыр өбүгэлэрбит сылгы-ынах этин чааһын тугун да ордорбокко астанан аһаан кэллэхтэрэ. Ол курдук, төбөнү муннуттан кулгааҕар тиийэ туһаҕа таһаараллар эбит. Уҥуохтарын уматан, күлүн силиигэ буккуйан, араас ыарыыттан маас оҥостон эмтэнэллэрин Галина Петровна кэпсиир буолара.
2017 с. Бүлүү куоратыгар «Олоҥхо ыһыаҕа: Төрүт үгэс. Сөргүтүү. Үйэтитии» 8-c научнай-методическай кэмпириэнсийэҕэ «Амсайтан» Мария Лебедева өбүгэ төрүт астарын таатталыы астаан көрдөрбүтэ. Маннык үрдүк таһымнаах тэрээһиҥҥэ кини маастарыстыбатын туоһулуур асчыт 5-c раэрядын ылбыта.
Мария Семеновна кэргэнэ гиирэ успуордугар элбэх ситиһиилээх, үлэһит үтүөтэ Николай Романовичтыын ыал буолбут үлэһит оҕолордоох, сиэннэрдээх, бааһынай хаһаайыстыбалаах нэһилиэк биир бастыҥ ыала.
М.А. Жулева сыбаайбаларга ыҥырыыга сылдьар асчыт, И.И.Тарбахов күрэхтэригэр саха аһын көрүҥнэригэр мэлдьи ситиһиилээхтик кыттар. 2019 с. улуустааҕы «Дьиэ-кэргэн-олох төрдө» күрэххэ бастаан, убаһанан бириэмийэлэммитэ. Эдэр хаһаайкалар М.К. Никифорова, М.А. Унарова үрүмэ, саламаат курдук уустук астар күрэхтэригэр куруук инники миэстэҕэ сылдьаллар. Игидэйдээҕи ветеринария пуунун иһинэн тэриллибит «Амсай» асчыттар түмсүүлэрэ 15 сыл устата нэһилиэнньэҕэ араас хабааннаах үлэни ыытан кэллэ.
ххх
Хаһан, хайдах саҕаламмытын кэпсээтэххэ, 2011 с. олунньу биир үтүө күнүгэр туох эрэ наадаҕа учаастакка таарыйдым. Киирбиппэр «Лыппа» уонна «Толукаан» сайылыктарга ааспыт оҕо, эдэр саастарым дьүөгэлэрэ Г.П. Лопатина, А.К. Аргунова сэргэх сонуннаах көрүстүлэр. «Биһиги бу учаастак иһинэн асчыттар түмсүүлэрин тэрийиээри гынабыт, онно киирэҕин дуо?” — диэтилэр. Мин «туох да улахан асчыт буолбатахпын» диэн, аккаастанан көрдүм. Онтон бары да бииргэ үөрэниэхпит диэҥҥэ сөбүлэһэн, халҕаны аһан киирэрбэр көннөрү киһи, тахсарбар үөйбэтэх өттүбүттэн «асчыт» буолан тахсыбытым.
Бастаан салайааччынан Г.П. Лопатина буолбута. Кини куруук туох буолбутун, буолуохтааҕын күннүк курдук уопсай тэтэрээккэ сурунар идэлээҕэ. Ол саҕана Баайаҕаттан бэтэрээн-учуутал Л.В. Андросова оҕолоругар кыстаан олороро. Кини билэрдии миэхэ сыстан, күннэтэ сылдьар дьүөгэм буолбута. Онон кини эмиэ «Амсайга» чилиэнинэн киирэн, сүбэ-ама буолара. Кыргыттары хаалыктаах хаамыыга үөрэппитэ. Түмсүүгэ бастакы маастар-кылааһы торт оҥоруутугар, киэргэтиитигэр бэтэрээн-учуутал В.М. Матаннанова ыыппыта. Саламааты астыырга Дьоруой ийэ М.К.Аргунова үөрэппитэ.
Биир саас М.В.Николаева кэргэниниин көһөн кэлэн, аны кинилэргэ баянынан ыллыы мустар идэлэммиппит. Онно сүбэлэһэн, хоһоонньут, мелодист, ИДьМ бэтэрээнэ Валерий Слепцов айар киэһэтин тэрийбиппит. Итиэннэ ол иннинэ, ол кэннинэ даҕаны, тэрилтэлэр икки ардыларыгар «Кулинарный поединок», «Битва хоров», асчыт, Дьоруой ийэ М.К.Аргунова айар киэһэтин, «Чэйиҥ, чэйдэ иһиэҕиҥ» диэн чэй иһии сиэрин-туомун көрдөрөр биэчэрин уо.д.а ыыппыппыт.
Нэһилиэк, улуус тэрээһиннэригэр «Амсай» кыттар буолла да, Дьоруой ийэлэр М.К. Аргунова, М.И.Иванова, бастыҥ актыбыыстарбыт З.Н.Ермолаева, М.П.Лопатина, М.С. Лебедева, М.К.Никифорова биир бастакынан көх-нэм, сүбэ-соргу буолан, саха сатыырын барытын астыыллара. Манна барытыгар Софья Сидорова аатынан анал бэлиэлээх бастыҥ уопсастыбанньык Анна Константиновна салайыытынан «Амсайдар» биир сүбэнэн турунарбыт.
Анна Константиновна кыра сылдьан кыым курдук кытыгырас, успуорт буоллун, самодеятельность буоллун — барытыгар көхтөөх, улаатан истэҕин аайы дьаһаллааҕа биллэн, пионер, хомсомуол, кылаас лиидэрэ буолбута. Нэһилиэк олоҕо сэргэх буоларыгар дьону түмэр улахан талааннаах, кыһамньылаах буолан, төрөппүт кэмитиэтиттэн саҕалаан, дьахталлар уонна бэтэрээннэр сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлинэн, түөлбэ салайааччытынан талыллан, өр сыл барытыгар дууһатын ууран, үлэлээн кэллэ.
Мин кулуупка үлэлии киириэхпиттэн кини ити уопсастыбаннай үлэлэринэн бэркэ тапсан, наар туох эрэ сонуну оҥорбут киһи диэн, тэҥҥэ толкуйдаһар чугас сүбэһитим буолбута. Кинини кытта алтыһан, «Дьүөгэ» кулууптан саҕалаан, араас тэрээһиннэри ыыппыт кэмнэрбитин күндүтүк саныыбын. Кэргэнэ Михаил Гаврильевичтыын иккиэн саастарын тухары тыа хаһаайыстыбатын сайдыытыгар таһаарыылаахтык үлэлээбит исписэлиистэр. Элбэх оҕолоох, сиэннэрдээх Аргуновтар иккиэн “Игидэй нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо” диэн үрдүк ааты сүгэллэр.
х х х
Салгыы «Амсай» түмсүү билиҥҥи салайааччыта Лена Николаевна Маркованы билсиэҕиҥ.
«2009 сыллаахха кэргэним Егордуун иккиэн үөрэхпитин бүтэрэн, Игидэйгэ бэтэринээрдии кэлбиппит. Биһиги дьиэ кэргэн биэс оҕолоохпут, бары сахалыы ааттаахтар. Улахан уолбут Арылхан, мааны кыыспыт Алгыстаана, кыра уолаттарбыт Айтал, Айсар, Айсен диэннэр. Билигин аҕабыт Егор Алексеевич «Игидэй нэһилиэгэ» муниципальнай тэриллии баһылыга, мин идэбинэн үлэлиибин.
Тыа сирин ыалын сиэринэн, төһө билэрбитинэн төрүт үгэстэри тутуһан, оҕолорбутун үлэнэн иитэбит. Дьыл кэмиттэн көрөн, дьиэ кэргэнинэн сир аһын хомуйуу, идэһэни астааһын, оттук маһы бэлэмнээһин — бары көмөлөөн күргүөмүнэн оҥорор үлэлэрбит. Маны тэҥэ улахаттары муҥхаҕа, куска илдьэ сылдьан булт үөрүйэхтэригэр уо.д.а олоҕу оҥостор туһалаах дьарыктарга уһуйуу ас-таҥас хантан кэлэрин оҕо билэ улаатарыгар олук уурар».
Элбэх оҕолоох улахан дьиэ кэргэн ийэтэ Лена Николаевна, аҕата Егор Алексеевич тустаах үлэлэрин таһынан нэһилиэк олоҕор: успуорка, уус-уран самодеятельноска, түөлбэ үлэтигэр барытыгар көхтөөхтүк кытталлар,
Бу курдук, аныгы сайдам ыал барытын аттарынан, олоҕу кытта тэҥҥэ хардыылаан, бэркэ дьаһанан үлэлии-хамсыы олорор.
Бу күннэргэ Лена Николаевна хамаандатын кытта «Амсайбыт» тэриллибитэ 15 сылын бэлиэтиир улахан тэрээһини бэлэмнии сылдьаллар.
Нэһилиэк биир тумус туттар түмсүүтэ дьоҥҥо-сэргэҕэ умнуллубат түгэннэри бэлэхтээн, дьоһун тэрээһини ыытарыгар баҕарабын уонна эрэнэбин!
Бары доруобай, дьоллоох буолуҥ!
Анна ГРИГОРЬЕВА, култуура бэтэрээнэ, Таатта улууһун социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытыгар кылаатын иһин «Увековечивание», Игидэй нэһилиэгин социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытыгар кылаатын иһин», Дьокуускай к. Дууматын «Признание заслуг» диэн бэлиэлэрдээх, 5 литературнай түмсүү чилиэнэ
