Көмөнү-өйөбүлү күндүргэтэр, сыаны арыыга умньаан сиирбитин ахтар, биири биэс кынар туһунан ундаардыыр кэммит кэллэ бадахтаах. Арай, кэмигэр үөһэттэн баччалаах үп-харчы угуллубатах буоллун, билигин бааһынайдар бас билиилэригэр баар сүөһүттэн-сылгыттан хайа охсубут аҥаара хаалыа эбитэ дуу, ол даҕаны кыаллыа саарбаҕа дуу?..
“Саҕалааччы пиэрмэр” бырагыраама дойду үрдүнэн 2012–2018 сылларга үлэлээбитэ. Биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр 7 сыл иһигэр бу көмөнөн 699 киһи туһаммыта отчуоттартан көстөр. Сылларынан тэҥнээтэххэ, кыайыылаах ахсаана улаханнык арыттаһар. Ол, бастатан, үбүлээһин кээмэйиттэн тутулуктаах.
2012 с. 54 582 000 солк. харчы көрүллүбүтүн 36 киһиэхэ 1 516 166-лыы солкуобайынан (балтараалыы мөлүйүөнүнэн) тэбис-тэҥ гына үллэрбиттэрэ. Мэҥэ Хаҥаластан, Чурапчыттан 7-лии, Хаҥаластан 6, Амматтан, Тааттаттан, Дьокуускайтан 3-түү, Намтан, Өлүөхүмэттэн 2-лии, Уус Алдантан, Кэбээйиттэн 1-дии саҕалааччы пиэрмэр тиксибитэ.
2013 с. 74 466 000 солк. харчы тыырыллыбытын 50 киһиэхэ 1 489 320-лиинэн биэрбиттэрэ. Бу сырыыга кыайыылаахтар кэккэлэригэр Үөһээ Бүлүү, Куорунай, Ньурба, Өймөкөөн, Эбээн Бытантай улуустарыттан 1-дии, 2-лии бааһынайдыан баҕалаах киирбитэ.
2014 с. 96 428 000 солк. үбү 65 кыайыылаахха 1 483 507-лиинэн үллэрбиттэрэ. Уруккуларга Бүлүүттэн 3, Сунтаартан 2, Үөһээ Дьааҥыттан уонна Орто Халыматтан 1-дии эдэр пиэрмэр эбиллибитэ.
2015 с. 248 964 000 солк. харчы кэлбитин 167 киһиэхэ 1 482 122-лиинэн уонна 1 499 800-түүнэн биэрбиттэрэ. Бу сыл кыайыылаах кэккэтигэр киирбит улуус ахсаана муҥутуурдук элбии сылдьыбытынан уратылаах: Дьокуускайы тэҥэ 22 улуустан грант ылбыттара. Ол эрээри, улахан тыа хаһаайыстыбалаах улуустар баһылыыр-көһүлүүр оруолларын ыһыктыбатахтара: Нам уонна Чурапчы 18-тыы, Мэҥэ Хаҥалас 14, Амма уонна Бүлүү 13-түү, Уус Алдан 12, Таатта 11, Сунтаар 9, Хаҥалас 8 бэрэстэбиитэллэрэ кыайбыттара. Ити кэмҥэ Алдантан, Ленскэйтэн, Абыйтан 1-дии эрэ киһи тииһиммитэ.
2016 с. үбүлээһин муҥутуурдук улаата сылдьыбыт уонна саамай элбэх саҕалааччы пиэрмэр грант ылбыт кэминэн устуоруйаҕа хаалыа. Ол курдук, икки хайысханан – грант үбүгэр 292 885 000 солк. уонна бааһынай хаһаайыстыба тэринээччи дьиэтин-уотун, олоҕун-дьаһаҕын тупсарынарыгар анаан биир кэмнээх көмөҕө 58 500 000 солк. харчыны 234 саҕалааччы пиэрмэргэ хас биирдиилэригэр туһааннааҕынан 1 251 645-тиинэн (1 091 337 солк. – федеральнай бүддьүөттэн, 160 308 солк. – өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн) уонна 250-нуу тыһыынчанан (218 тыһ. – ФБ, 32 тыһ. – ӨБ) үллэриллибитэ.
2017 с. 145 мөл. солк. тыырыллыбытын 66 киһиэхэ, ким туох сыалга туттарынан уонна төһө үптээҕинэн (хаһаайыстыба тэринээччи сайаапкалыыр үбүн 10 бырыһыанын бэйэтиттэн угар) 1,5 мөлүйүөнтэн саҕалаан 2 750 тыһ. солкуобайга диэри үллэрэн биэрбиттэрэ.
2018 с. үбүлээһин кээмэйэ – 174 406 770 солк. Маны 81 саҕалааччы пиэрмэргэ 1,5-лыы, 3-түү мөл. солкуобайынан тиксэрбиттэрэ.
2019 сылтан “Саҕалааччы пиэрмэр” бырагыраама оннугар “Агростартап” диэн “Дьоҕус уонна орто урбаан итиэннэ урбаан саҕалааһынын өйөөһүн” национальнай бырайыак чэрчитинэн пиэрмэрдэри уона тыа сирин кэпэрээссийэтин гранынан өйүүр “Дьоҕус уонна орто урбаан субъектарын тэтимнээхтик сайыннарыы” эрэгийиэннээҕи бырайыак үлэтин саҕалаабыта.
Бастакы сылга 67 киһи докумуон туттарбытыттан куонкуруска 57 кыттааччы аһарыллыбыта. Түмүккэ 39 кыайыылаахха 110 505 тыһ. солк. кээмэйдээх грант үбүн 1,5 – 3 мөл. солкуобайдыынан үллэрбиттэрэ. Өйөбүл үбү сүөһү (тиҥэһэ) атыылаһарга, хотон өрөмүөнүгэр, тэпилииссэ тутуутугар туһаныахха сөп буолбута. Манна сыһыаран бэлиэтээтэххэ, эрдэ “Саҕалааччы пиэрмэр” бырагыраама грана биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр, сүрүннээн, ынах сүөһүнү иитэргэ туруммут бааһынай хотон туттарыгар ороскуоттаммыта.
Эһиилиттэн, 2020 сылтан, биир киһиэхэ тиксэр өйөбүл өлүүскэтэ улаатыннарыллыбытын итиэннэ үбүлээһин кээмэйэ сыыйа кыччатыллыбытын суоттарыгар кыайыылаах ахсаана аҕыйаан испитэ. Ити сыл 115 747 046 солк. кээмэйдээх грант үбүн 34 пиэрмэргэ 1,9 мөл. солк., 2021 с. 107 904 747,15 солк. граны 38 киһиэхэ 1 мөл. солк. харчыттан саҕалаан 5 мөлүйүөҥҥэ диэри биэрбиттэрэ. Ол иһигэр Усуйаана Сайылыгар саха сүөһүтүн иитэр баҕалаах бааһынайы сэргэ эт хайысхатынан буйвол, як иитиэхтээх пиэрмэргэ уонна сылгыны кытта сылгытыҥы осел, мул, лошак ууһатан тэнитиэхтээх 10 хаһаайыстыбаҕа “ыһыктыбыттара” дьикти этэ.
2022 сылтан федеральнай таһымтан үбүлээһин тосту аҕыйаабыта: 61 697 882 солк. харчы көрүллүбүтэ (мантан ФБ биэрбитэ – 45 мөл. солк., уоннааҕытын ӨБ уйуммута). Түмүккэ 18 киһи 1,8 мөл. солк. саҕалаан 4,9 мөл. солк. кээмэйдээх граны ылбыта. Дьиҥинэн, тиксиэн баҕалаах таһыччы элбэҕин 154 сайаапка киирбититтэн хамыыһыйа көрүүтүгэр 125 бырайыак ааспыта туоһулуур.
“Агростартап” эмиэ 7 сыл үлэлээтэ. Кэлиҥҥи үс сылга маннык үбүлэннэ: 2023 с. 92 281 841,72 солкуобайдаах өйөбүл үбүнэн 20 бааһынай туһаммыта; 2024 с. 65 480 183 солк. кээмэйдээх грант үбэ тыырыллыбытын 16 пиэрмэргэ 1,1 мөл. солк. саҕалаан 7,9 мөл. солк., сүрүннээн, 3-түү, 4-түү мөл. солк. харчынан үллэрбиттэрэ; 2025 с. 64,6 мөлүйүөнү 15 кыайыылаах үллэһиннэ. Кимҥэ эрэ 1,5, кимҥэ эрэ 6,5 мөл. солк. тигистэ. Бүтэһик сылга 61 сайаапка киирбитинэн сирдэттэххэ, граҥҥа сананааччы ахсаана сэллээбэт.
“Дьиэ кэргэн пиэрмэтин сайыннарыы” бырагыраама 2012 сылтан, үбүлэниитэ 2018 с. эрэ тохтотулла сылдьыбытыттан ураты, ааспыт 2025 с. диэри үлэлээн кэллэ. Бу граны ылар иһин уонунан сылларга бэйэлэрин көрдөрбүт бааһынай хаһаайыстыбалар баһылыктара киирсэллэр. Итиэннэ бырайыак үбүлээһинин 40 бырыһыанын (30 бырыһыана кирэдьиит буолуон сөп) бэйэҕиттэн угаргынан чахчы кыанар хаһаайыстыба дураһыйар суола. Маннык өйөбүлгэ биһиги өрөспүүбүлүкэбит баттаамалаах бааһынайдара бары тииһиннилэр.
2012 с. – 14 бааһынай хаһаайыстыбаҕа 3,3-түү мөл. солк. бэриллибитэ (үбүлээһин бүттүүн кээмэйэ 47,1 мөл. солк. этэ). 2013 с. – 10 хаһаайыстыба 58,1 мөлүйүөнү тэбис-тэҥник үллэстибитэ. 2014 с. – 23 хаһаайыстыба 1,2 мөл. солк. саҕалаан, үгүстэр 3-4 мөл. солк., 6 мөл. солк. диэри ылбыттара. “Дьиэ кэргэн пиэрмэтэ” грант 2015 уонна 2016 сс. муҥутуурдук үбүлэнэ сылдьыбыта: туһааннааҕынан 57 хаһаайыстыба 223 мөл. солк. уонна 51 хаһаайыстыба 222,6 мөл. солк. кээмэйдээх грант үбүттэн бастакытыгар 6-лыы, иккиһигэр 10-нуу мөлүйүөҥҥэ тиийэ тииһиммиттэрэ.
Били “Агростартап” 2021 сыллааҕы дьиктитэ “дьиэ кэргэн пиэрмэтигэр” букатын эрдэлээбит эбит. Үп дэлэйбиччэ байымсыйан буолуо, 2016 сыллаахха сылгыларын кытта “осел, мул, лошак иитэн тэнитэр соруктаах” 8 хаһаайыстыбаны 1,5 мөл. солк. саҕалаан 5,5 мөл. солк. диэри өйөөбүттэр. Ол гынан баран, ити сылгы аймахтара аатырар кыыллар дэлэйбиттэрэ иһиллибэт даҕаны, эгэ, көстүө дуо…
Эһиилигэр, 2017 с., үбүлээһин кээмэйин кыччатан (ити сыл 76,1 мөл. солк. граны 20 хаһаайыстыбаҕа үллэрбиттэрэ) уонна биир сылы көтүтэн баран, 2019 с. 165,1 мөл. солк. кээмэйдээх өйөбүлү 30 бааһынай хаһаайыстыбаҕа үллэрбиттэрэ. Салгыы маннык үбүлэммитэ: 2020 с. 24 бааһынайга – 208,2 мөл. солк.,; 2021 с. 19 бааһынайга – 176,6 мөл. солк.; 2022 с. 13 пиэрмэргэ – 144,2 мөл. солк.; 2023 с. – 10 хаһаайыстыбаҕа 126,5 мөл. солк.; 2024 с. 10 киһиэхэ – 90 мөл. солк., 2025 с. 15 пиэрмэргэ – 64,6 мөл. солк. Инньэ гынан, бааһынай хаһаайыстыбаҕа тирэҕирэн “Дьиэ кэргэн пиэрмэтин сайыннарыы” гранын өйөбүлүнэн 2012 – 2025 сс. (2018 сылтан ураты) Саха сирин бастыҥнар кэккэлэригэр сылдьар 295 пиэрмэрэ туһанна.
Гранынан өйөбүллээх өссө үһүс хайысха баар. Ол – тыа хаһаайыстыбатын потребительскай кэпэрэтииптэригэр көмө. Итилэргэ үүт оҥорор, астыыр тэрилтэлэри тэҥэ дьон сүөһүтүн ылан көрөр-иитэр нэһилиэктэрдээҕи кэпэрэтииптэр хотон туттар ороскуоттарын толуйуу эмиэ киирэр. Хас хотонунан, тиэргэнинэн бытарыйан олорор тыһыынчанан кэтэх-чааһынай хаһаайыстыбалаах эрэгийиэҥҥэ олус барсар өйөбүл хайысхатын ойуччу тутан сырдатыахпыт.
***
Быйылгыттан судаарыстыба өйөбүлэ уларытыллар буолла. Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтэ федеральнай уонна өрөспүүбүлүкэ бүддьүөттэриттэн үбүлээһиннээх “Дьоҕус агробизнеһи сайыннарыы” бырайыагы үлэлэтэргэ былаанныыр. Ол сүнньүнэн бааһынай хаһаайыстыбалары грант үбүнэн уонна субсидиянан өйөөһүн оҥоһуллуоҕа. Итиннэ үһүс хайысханан анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтара хаһаайыстыба тэринэллэрин өйүүр, 2026 сылтан үлэтин саҕалаабыт “Агромотиватор” грант киирэн сылдьар. Тыа хаһаайыстыбатын потребительскай кэпэрэтииптэрин эмиэ грант уонна субсидия үптэринэн өйөөһүн торумнанара кэрэхсэбиллээх. Урукку үтүө дьыллар саҕалааһыннара, төһө даҕаны уустук кэмнэр күөнтээтэллэр, ханнык эмэ ньыманы тобулан, салҕаныах кэриҥнээхтэр.
Василий Никифоров
Сообщение Саха бааһынайыгар судаарыстыба өйөбүлэ төһө-хачча этэй? появились сначала на Улус Медиа.