Чурапчы улууһугар уһаайбаҕа айылҕа араас мастарын уонна сэдэх декоративнай мастары, сир кэрэчээн сибэккилэрин уһаайбаҕа олордуу тэнийдэ. «Саҥа олох» хаһыакка Лилия Попова мас олордуутун туһунан сүбэлэрин аах, туһан. Тулалыыр эйгэни тупсарарга, олорор сиргин көҕөрдүүгэ, чэлгитиигэ көхтөөхтүк кыттыс, үүнээйитэ олордус.
Хаппырыас (черемуха)
Хаппырыаһы уһаайба сырдык өттүгэр эбэтэр кыра күлүктээх сиргэ олордуллар. Сэбирдэхтэригэр сахсырҕа үөнэ үөскүүр, атын да кэрбээччилэр олохсуйуохтарын сөп. Ону эрдэттэн көрө сылдьан интавирынан ыстаран эмтэниллэр.
Хаппырыас буоругар улахан хаппырыыһа суох. Бэс ыйын саҕаланыыта сибэккитин ыһар, сакураны санатар. Сибэккилэнэр гынан баран, сиэмэтин сыл аайы араастык биэрэр. Ити тоҕотун үөрэтэ сатыыбыт, кэтээн көрөбүт.
Нэдиэлэ курдугунан сибэккилэрэ отоҥҥо кубулуйаллар. Сиэмэтэ от ыйын бүтүүтэ эбэтэр атырдьах ыйын саҕаланыыта ситэр. Ону сатаан харайдахха, саҥа үүнээйини ылыахха сөп. Уһуннук харайыллыбыт сиэмэттэн арыый элбэх үүнээйи тыллар.
Акация
Акация кытаанах буору сөбүлээбэт, көрүүнү-истиини эрэйэр. Ол иһин, олордуох иннинэ, дьааматын киэҥник хаһан, хара буору уонна кумаҕы кутуллар. Күннээх сиргэ олордуллубут акация ууга наадыйар. Ууну киэһэ сөрүүҥҥэ кутуллар. Төбөтүн (үүнэр оройун) мээнэ быстахха-остоххо, туоратынан барар. Онон кэккэлии үүммүт акациялары биир тэҥник сарбыйан, биир эрээт оҥорон, көстүүлэрин тупсарыллар.
Олордуута, көрүүтэ-истиитэ табылыннаҕына, бастакы сылыгар 0,75-1,5 миэтэрэҕэ, иккис сылыгар 2-2,5 миэтэрэҕэ диэри уһуон сөп диэн суруйаллар. Ол гынан баран, биһиги усулуобуйабытыгар бастакы сылыгар 0,70-1,2 миэтэрэҕэ диэри, иккис сылыгар 1,5 миэтэрэҕэ диэри уһуур. Сибэккитин үһүс-төрдүс сылыгар ыһар. Олус үчүгэйдик үүнэр.
Бузина
Бузина үчүгэйдик үүнэр декоративнай мас. Дьиэ эбэтэр тэрээһэ аттыгар олортоххо, кэлин түннүгү күлүктүүр. Ол иһин, дьиэттэн тэйиччи олордуллар. Россияҕа бузина үс көрүҥэ тарҕаммыт.
Биһиэхэ ордук кыһыл бузина тэнийэн эрэр. Үрдүктүк уонна хойуутук үүнэр буолан, кинини кыра күлүктээх сиргэ, ыраах-ыраах олордуллар. Ууну ардахтатан ыһары ордорор.
Долохоно (боярышник)
Долохоно биһиги улууспутугар Аммаҕа үүнэрэ биллэр. Маһы күһүн түөрэн аҕалан уһаайбаҕа олордор ордук. Кини олус түргэнник саҥа сиргэ үөрэнэр, силистэрэ сир кырсынан тэнийэллэр.
Эрээтинэн элбэҕи үүннэрдэххэ, аҕыйах сылынан кини силистэринэн тэнийэр уонна түргэнник улаатар.
Долохоно үһүс сылыгар отоннонор. Кини отоно киһи доруобуйатыгар туһалаах.
Хатыҥ
Хатыҥы тыаттан көһөрөн аҕалыы эппиэтинэстээх. Саас саҥардыы тыллан эрдэҕинэ, күн уотун суоһа аччаабыт кэмигэр көһөрдөххө, саҥа сиргэ үчүгэйдик олохсуйар. Хайдах усулуобуйаҕа үүнэн турарын бэлиэтии көрөн, уһаайбаҕа оннук сири бэлэмнииир ордук. Үчүгэйдик үүммүт хатыҥы талыахха, биир сиргэ бөлөхтөөн үүммүттэн көһөрөр үчүгэй. Хайысхатын бэлиэтээн, лабаатыгар бэлиэ быа баайан аҕалыллар.
Сөпкө олордуллубут хатыҥ силигилээн барар. Сыыһа олортоххо, кэхтэр, бастаан сэбирдэхтэрэ, онтон лабаалара хаталлар, салгыы сүрүн үөһэ хатар. Олордуллубут хатыҥ бастакы икки-үс сыл биэбэйдэнэр. Силиһэ олохсуйан, сииги сиртэн бэйэтэ оборор буоллаҕына, көрүүтэ-истиитэ судургутуйар.
Тиит
Тиити көһөрөн олордуу сүрүн өттө хатыҥ курдук. Арай олордуута уратылаах. Сахалыы толкуйдаатахха, титириги саҥа сиргэ чугас-чугастык олордор наада эбит. Оччоҕуна бэйэ-бэйэлэригэр көмөлөһөн үүнэллэр. Айылҕа сокуонунан күүстээх хаалар, мөлтөх кэхтэр. Уһаайбаҕа аҕыйах да титириги үчүгэйдик көрөн-истэн олордуохха син.
Кылаабынайа, ханна олордору табатык быһаарыахха наада. Манна аҕыйаҕа суох сыл кэтээн көрүү эрэйиллэр. Биһиги билигин уһаайбабытыгар ханна, ханнык үүнээйини олордорбутун билэбит. Онон олордор миэстэбитин түргэнник булабыт. Тиит мас хатыҥнааҕар бытааннык үүнэр эрээри, үөҥҥэ ыстарбат.
Өрүс талаҕа
Өрүс талаҕа сииктээх, нүөл сири сөбүлүүр. Биһиги чооску уйата турбут сирин оннугар олордубут талахтарбыт, атын сиргэ олордубут талахтарбытынааҕар өлгөмнүк үүннүлэр. Талаҕы дьиэттэн олох тэйиччи, сииктээх сиргэ (сииги оботторор сыалтан) кэккэли олордуохха сөп эбит.
Үөт
Үөтү ойдом сиргэ олордуохха. Хатыҥ уонна үөт эҥээрдэһэ үүнэллэрэ араастаах. Үөтү хатыҥ эбэтэр тиит аттыгар олортоххо, киэптэтэн, лабаатын тэниппэт, улааппат. Бузина эмиэ хатыҥҥа ыксалаһарын ахсарбат, тэйэ үүнэ сатыыр.
Биэ эмиийэ (малина)
Биэ эмиийэ уһаайбаны көҕөрдөр гынан баран, аһын биэрбэт, сиэмэтин ыспат. Сайын устата өлгөмнүк үүнэр, кыра ууга наадыйар уратылаах.
Хаппырыас анныларынан сөбүлээн тэнийэр. Туспа да олортоххо, сир устун устан тэнийэр, хатыылаах угун ыһар.
Хаптаҕас
Хаптаҕас төһө баҕарар үүнэр. Сыл аайы сибэккилииллэр, отонноро ситэр. Буспутун кэннэ хомуйуллар, чыычаахтар да көмөлөһөллөр. Уһаайбаҕа хаптаҕас хайдах үүммүтүнэн тыа хаптаҕаһын билгэлииллэр.
Хаптаҕас көрүүнү-харайыыны эмиэ ирдиир. Сэбирдэхтэрин, лабааларын кэтээн көрөн ыраастыы сырыттахха, хойуу уктанар, тас көстүүтэ тупсар, үүнэр-тэнийэр.
Моонньоҕон
Моонньоҕон судургутук үүнэр. Көрө-истэ сылдьан, сэбирдэхтэрин, лабааларын быһан-отон биэрэллэр. Дьиэ күлүк өттүгэр табыллан үүнэр. Күннээх сиргэ олордуллубут моонньоҕоннор сорох сыл суоһаан, ыалдьаллар.
Моонньоҕону от бүөлүү үүннэҕинэ, сэбирдэхтэрин үөн сиир, онон сэбирдэххэ хайаҕас дэлэйэр. Ол иһин, тулатынааҕы оту-маһы ыраастыы сылдьыахха наада.
Дөлүһүөн
Дөлүһүөн уһаайбаны сибэккилэнэр кэмигэр тупсарар. Дөлүһүөнү күһүн хомуйан, сапка тиһэн хаһаанан, кыһын эмп курдук туһаныллар.
Көһөрөн аҕалан олордору атын үүнээйилэрдээҕэр ыараханнык ылынар, үүнэн биэрбэт.
Хонуу сибэккилэрэ
Хонуу сибэккилэрэ уһаайбаҕа үчүгэйдик үүнэллэр. Кинилэри киэһэлик соҕус түөрэн аҕалан, анал миэстэҕэ тэйиччи-тэйиччи олордобут.
Түргэнник олохсуйаллар, сыл аайы тыллаллар, уһаайбаны араас өҥүнэн, дыргыл сытынан ситэрэллэр.
Лилия Попова
Хаартыскалар: Улус.Медиа
Сообщение Уһаайбаҕа үүнээйини олордууга тэттик сүбэлэр появились сначала на Улус Медиа.