Саха киһитэ барахсан тугу гыммыта барыта ис хоһоонноох, тоҕо диэн токоолостоххо эппиэттээх, хайдаҕый диэтэххэ хардалаах буолар. Ол бука олорор, үлэлиир-хамсыыр усулуобуйабыт кытаанаҕыттан – эбэтэр орто Азияттан итэҕэһэ уот куйааһы, эбэтэр аан дойдуга биһиэхэ эрэ тостор торулуур тымныыны мээнэ киһи тулуйбат, тулуйарын ааһан олох олорор усулуобуйа оҥостубат. Олох олорорго биир саамай эппиэтинэстээх, наадалаах хайысха таҥнар таҥаспыт буолар.
Дьэ инньэ гынан төрүт дьоммут этэргэ дылы саха сатаабатаҕа суох диэҥҥэ олоҕуран таҥнан-симэнэн, оҥостон-туттан кэлбит үтүө үгэстэрин күн бүгүн даҕаны норуот быһыытынан уратыбытын өрө тутан, сиһилии үөрэтэн, чинчийэн элбэх дьоҥҥо холобур буолабыт.
Бүгүҥҥү кэпсээним-сэһэним Туймаада ыһыаҕын биир саамай күүтүүлээх-кэтэһиилээх, түбүктээх үлэлээх саха таҥаһын көрүү түһүлгэтиттэн буолуо. Бу туонаҕа эппит курдук тиспит оһуора сэһэннээх,тикпит таҥаһа кэпсээннээх,оҥорбут оҥоһуга олоҥхолоох,айар тыла алыптаах, иис-күүс илгэлээх саха дьоно мусталлар. Манна кэрэни кэрэхсиир,үтүөнү үксэтэр дьоллоох улуу Туймаада ыһыаҕын кыттыылаахтара, ыалдьыттара бастыҥтан бастыҥы, үтүөттэн үтүөнү тикпит иистэнньэҥнэр харах халтарыйар, сүрэх өрүкүйэр таҥастарын көрөллөр, киһи өйө-санаата, сатабыла хайдах курдук үрдүк таһымҥа тахсыан сөбүн сөҕөллөр-махтайаллар. Иис-күүс эйгэтэ хас биирдиибитин да орто дойдуга үтүө, кэрэ баарын итэҕэтэр уонна оннук санааны олохтуур. Айар-тутар эйгэ хайа баҕарар хайысхатыгар айымньыны оҥоруу, айыы, суруйуу, тигии, уһаныы оҕо төрөтөр кэриэтэ дьикти, кэрэ, умсугутуулаах, иэйиилээх, минньигэс, күндү. Ол эрэн бу түгэн, бу үөрүү хайдах кэлэрэ, үөскүүрэ-төрүүрэ киһи аайы тус туһунан суоллаах-иистээх, устуоруйалаах.
Балаһыанньа быһыытынан маннык хайысханан буолла:
1) 17-19 үйэлэрдээх үгэскэ киирбит таҥас-сап;
2) Аныгылыы ыһыахха кэтэр мааны таҥас;
3) Дьиэ-кэргэн ыһыахха кэтэр таҥаһа.
Күрэх буоларын быһыытынан хайаан даҕаны тутуһуллуохтаах диэн ирдэбиллэрдээх, быраабылалардаах. Ону балаһыанньаҕа суруллубутунан хас биирдии иистэнньэҥ билэр. 17-19 үйэлэрдээх үгэскэ киирбит таҥас-сапка.
Маҥнайгы миэстэни Хаҥалас улууһуттан сылдьар Игнатьева Ольга Романовна ылыан ылла. Кини бу сырыыга дьон болҕомтотун, дьүүллүүр сүбэ үрдүк сыанабылын ылбыт хотойдоох сонун кытта алгысчыт сонун тигэн, ситэрэн-хоторон аҕалбыт. Бу соннор иккиэн үрүҥ сүөһү тириититтэн тигиллибиттэр. Дьэ доҕоттор сүөһү тириититтэн таҥас тахсыар диэри төһөлөөх тиритиилээх-хорутуулаах, күүс-сэниэ бараныылаах түһүмэхтэри ааһалларын сурах эрэ хоту билэбит буоллаҕа… Онон Ольга Романовна үлэтин хорсун быһыыга-майгыга холоотоххо сүөргү буолбата чахчы. Үрүҥ таҥастаах, үрдүк дьороҕор уҥуохтаах дьон дьондойон тахсан тураллара көрөргө астык!
Дьүүллүүр сүбэ үлэ тас эрэ көстүүтүн буолбакка тутуһуоллаахтаах ирдэбиллэрин, кээмэйин-мээрэйин барытын сыныйан көрөр. Онно барытыгар эппиэттиир буолан бу үлэлэр ааптары үрдүк үктэлгэ үктэннэрдилэр. Хаҥаластар төрүт иискэ-күүскэ сорунуулаахтык, дьэҥкэ сыаллаахтык-соруктаахтык үлэлииллэрэ маастардарын үлэтигэр олус бэркэ көстөр. Киһи сэргиирэ, сөбүлүүрэ бу хайысхаҕа эр дьон баара буолар, буолаары буолан эдэр дьон. Инньэ гынан бастакы, иккис миэстэттэн тилэх баттаһыннара Григорий Саввин үһүс миэстэ буолбута көрөөччүнү даҕаны, дьүүллүүр сүбэни даҕаны үөртэ. Григорий сиигин хаачыстыбата, иискэ буочара (тус бэйэтин көрүүтэ) буспут-хаппыт, сиппит-хоппут диэн бэлиэтэннэ. Манна иккис миэстэни Чурапчы маастара Акулина Егоровна Ефремова ылла. Акулина бу үктэлгэ эмискэ, соһуччу-бааччы кэлбит киһи буолбатах, онон үлэтэ да оннук дьоһун, мааны. Манна эбэн эттэххэ күрэх ордук бу түһүмэҕэ төрүт дьоммут өркөн өйдөрүн, сатабылларын көрдөрөр уонна дириҥ убаастабылы, ытыктабылы ылар. Уруккуну билэр-көрөр, бэйэ нөҥүө аһарбыт эрэ киһи тугу эрэ саҥаны, сонуну айарга тирэх ылар.
Норуодунай бэйиэт Наталья Харлампьева хоһоонугар хоһулларыныы ыһыаҕы эдэр – эмэн бары күүтэллэр – саҥа былаат баанаары, саҥа ырбаахы кэтээри, саҥа ытарҕаны көрдөрөөрү, дьоһун бэйэни билиһиннэрээри, олох үтүөтүн билинээри. Кырдьыга да оннук, урут даҕаны билигин даҕаны тыһыынчанан киһи тоҕуоруһар, сүүһүнэн киһи үмүөрүһэр собус соҕотох түгэнэ – ыһыах! Былыр да олоххо, аныгы да олоххо элбэх киһи көрсүһүүттэн үөрүүтүн,алтыһыыттан астыныытын аар айылҕабыт эрэ уйар, ханнык даҕаны киэҥ уораҕай ону кыаммат. Онон ыһыахха дьон-сэргэ бүтүн дьиэ-кэргэнинэн бэлэмнэнэр, оҕолуун –уруулуун биир таһымҥа киирэр, тыынардыын биир буолар. Ону барытын учуоттаан туран Туймаада ыһыаҕын сахалыы таҥаһын күрэҕэр Дьиэ-кэргэн ыһыахха кэтэр таҥаһа түһүмэх сылын аайы баар.
Бу түһүмэххэ Уус-Алдантан Габышева Анастасия Гавриловна тэҥнээҕин булбата. Иккис миэстэ Анаабыр улууһуттан Петрова Амгалена Николаевна буолла уонна үһүс бириистээх миэстэни Захарова Валерия Анатольевна ылла. Бу түһүмэх иистэнньэҥнэрэ кырачаан оҕолортон саҕалаан эбээҕэ-эһээҕэ диэри сөптөөх таҥаһы тигэр дэгиттэр талааннаах дьон буолар. Хас биирдии көлүөнэ бэйэтин тыынын илдьэ сылдьан атын көлүөнэлиин алтыһарыгар өҥ-дьүһүн дьүөрэлэһиитигэр, быһыы-таһаа көрүҥэр элбэх толкуйтан тахсара чуолкай. Онон бу түһүмэх саха дьонун талба талаанын, дириҥ толкуйун туоһута буолар.
Күрэххэ Аныгылыы ыһыахха кэтэр мааны таҥас диэн түһүмэх киириитэ араас көлүөнэ ситимин сүтэрбэккэ, бэйэ-бэйэни убаастаһыыга, саха сахатынан кэрэтин көрдөрүүгэ туһуламмыт уруккуну билиҥҥилиин табыгастаахтык алтыһыннарар туһугар олус уустук эрээри умсугутуулаах, ураты уйан туруктаах түһүмэх буолар. Манна уруккуну, ааспыты кытта билиҥҥи олох тэтимин, тыынын табыгастаахтык киллэрэргэ уустук сыалы үлэлиэххэ наада. Төһөнөн уустук, ыарахан соччонон эккирэтиһиилээх, мөккүөрдээх, өйү-санааны хамсатыылаах. Дьэ манна буолар кылабачыгас, күлүмүрдэс эрэ барыта үчүгэй буолбатаҕа, уруккуну умнубакка, ыһыктыбакка саҥаны-сонуну айар аартыктары арыйыы… Бу көрүҥҥэ Таатта улууһуттан Оксана Степанова бастаата, Сунтаар улууһуттан Мария Егорова иккистээтэ, уонна иис-күүс эйгэтигэр бу кэнники кэккэ сылларга күүскэ ылсан үлэлии сылдьар Харитонова Светлана Иннокентьевна үһүстээтэ.
Дьэ уонна кыайыылаахтар кыайыылаахтара, бастыҥнар бастыҥнара иис эйгэтин иһинээҕи иирбэтин-таарбатын, таһынааҕы көстүүтүн, кистэлэҥнэрин, таайбараҥнарын билэбин диир таһымҥа тиийэн эрэ Уус-Алдантан Егорова Алдана Иннокентьевна 17-19 үйэлэрдээх үгэскэ киирбит таҥас-сап диэн түһүмэххэ үс киһини төбөтүттэн атаҕар тиийэ ис-тас таҥастары тобус толору таҥыннаран таһааран харах халтарыйар, болгуо сүрэх тэбиэлиир көстүүтүн көрдөрөн Кылаан бириис хаһаайкатынан буолла. Кини бу таһымҥа тахсыар диэри хас эмит уонунан сылларга илиитин араарбакка үлэлээн тиийдэ.
Ханнык баҕарар көрүүлээх, тургутуулаах тэрээһин дьүүллүүр сүбэ састаабыттан, кини таһымыттан тутулуктаах. Ол чааһыгар бу күрэх таһыма үрдүк уонна кытаанах ирдэбиллээх. Дьүүллүүр сүбэ солбуллубат бэрэссэдээтэлэ Петрова Светлана Ивановна – историческай билим хандьытаата, этнограф — костюмолог, Арассыыйа уонна СӨ худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ, Хотугулуу Илиҥҥи норуоттар култуураларын уонна тылларын үнүстүтүүтүн хаапыдыратын дассыана, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ. Саха сирин төрүт норуоттарын култуураларын харыстааһыҥҥа, үйэтитиигэ, сайыннарыыга үгүс үтүөлээх дьоһун киһибит бу түгэни наадалааҕынан ааҕан бириэмэ булан, суолта биэрэн кэлбитигэр махталбыт улахан. Шишигина Татьяна Николаевна – СӨ уонна Арассыыйа норуотун маастара. Саха дьонун ииһин-күүһүн, талаанын-дьоҕурун таһымын таһаарыыга дьиҥ чахчы сыал-сорук туруорунан үлэлээн-хамсаан, чиничийэн-үөрэтэн көлөһүнүн тохпут, билиитин-көрүүтүн дириҥэппит, этэргэ дылы ууну-уоту ортотунан ааспыт дьоһун маастарбыт.
Маньчжуриев Александр Владимирович – Арассыыйа худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ, СӨ ускуустубаларын үтүөлээх диэйэтэлэ, Саха таҥаһын көрөр-истэр, сайдар-үүнэр аартыктары арыйар бу маннык тэрээһиннэр бааллара Дьокуускай куорат салалтата бу хайысхаҕа болҕомтолоох сыһыанын туоһута дии саныыбын.
Ол курдук бириистэр да ботуччулар: сүүс тыһыынча уу харчынан бириис, “Нараада” сынньалаҥ киинэ биэс уон тыһыынчалаах бириис, ЯнаМЕД отут биэс тыһыынчаҕа бириис, Дьокуускайдааҕы үүт собуота уон биэс тыһыынчаҕа бириис, “Уруу” киэргэл тэрилтэтэ үс улахан киэргэл, “Аврора” тэрилтэ сүүрбэ тыһыынчалаах бириис уонна да атын тэрилтэлэр биэстии, үстүү, уоннуу тыһыынчалаах бириистэрэ.
Бу тэрээһини кэккэ сылларга Хатастааҕы “Тускул” КК уус-уран салайааччыта Константинова Вилена Михайловна иилээн-саҕалаан ыытарын бэлиэтээн этэбин. Хас да сыл ыыппыт буолан дьоҥҥо-сэргэҕэ табан сыһыаннаһарын, кэпсэтэн-ипсэтэн сэргэхтик ыытарын кыттааччылар бары даҕаны билэллэр, сэргииллэр.
Наталья Руфова, Хатас