Кинини бастаан “Олох оҥочото” сэрийээлгэ көрбүтүм. Арыгыны иһэр, кийиитин сөбүлээбэт, киҥнээх дьахтары оонньообута. Билбэт киһигин бастакы көрүүгүнэн эбэтэр бастакы оруолунан ылынан кэбиһэриҥ баар. Ол эрээри, кини “Эн сулускун 50+” бырайыакка олох атыннык арыллыбыта. Аата да этэрин курдук, дыгыйа сылдьар Дыгыйаана эбит.
“Мин олоҕум ыарахаа-ан”, — диэбитигэр, соһуйа истибитим. Тоҕо диэтэр, Ульяна Захарова куруук дьон ортотугар, олох үөһүгэр күлэ-үөрэ, сүүрэ-көтө сылдьар. Онтон олоҕун кэпсээн барбытыгар, дьэ, чахчы, дьылҕата анаабыт охсууларын чиэстээхтик ааспыт, кытаанах санаалаах, сырдыкка тардыһыылаах, олоҕу таптыыр саха дьахтарын үтүө холобура эбит диэн итэҕэйдим… Кыыс оҕо буолан, бу орто дойдуга айыллан кэлиэҕиттэн, дьылҕата киниэхэ киһи ымсыырбат тургутууларын анаан турара. 1957 сыллаахха оччотооҕу мас куоракка төрөөн, оҕо сааһа 17‑с кыбартаалга мас бараахха ааспыта.
Куруук итирик дьон мустан, түүннэри айдаарар буоланнар, кыысчаан кинилэр атахтарын аннынан сыыла сылдьан, остуолтан сиргэ түспүт ас тобоҕун хомуйан сиирэ, түүн хараҕы симэ түһэр туһуттан кирилиэс анныгар эбэтэр кыладыапкаҕа тахсан, утуйбута буолаахтыыра, ким да киниэхэ кыһаммата.
Онтон баара Оҕо дьиэтэ… 7‑с кылааска Ньурбаҕа эһээтигэр илдьибиттэрэ. Ол онно сүөһү көрөөччү буолбута. Сарсыарда 5 чааска туран, сүөһүлэри аһатан, саах күрдьэн, ынахтарын ыан баран, оскуолатыгар барара. Хотон сыттаах буолан, оҕолор муннуларын саба туттан, тэйэн биэрэллэрэ. Күнүс кэлэн, сүөһүлэрин уулатан, аһатан, саах таһааран, киэһэ ыан киирэрэ. Солото суох буолан, ханнык да дьарыкка, куруһуокка сылдьыбат этэ.
Ол эрээри, кыыс сүрдээх сытыы-хотуу, дьону кытта биир тылы булар, түмэр дьоҕурдааҕа.
— Ол да иһин бу “чыып-чаап” дии олордоҕум дии. Билиҥҥи олоҕум диэн остуоруйаа-а, — диэн кэпсиир Ульяна Васильевна. — Миигин үтүө, кэрэ дьон тулалыыр. Бу олоххо тулалыыр дьонуҥ сыһыана наһаа да улахан оруолу оонньуур. Өйүүр, санааҕын көтөҕөр, эрэллээх доҕоттор бааллара — дьол.
Таҥара тэҥниир ээ. Олоххо үрүҥ, хара балаһалар бааллар. Хара балаһа кэнниттэн хайаан да сырдык кэлэр. Хараҥаны үрдүнэн ыстана сатыыбын. Элбэх үлэ, кытаанах хараактар наада. Табылыннаҕына, кыайдахпына, бэйэбинэн киэн туттан, үөрүөх санаам кэлэр. Зодиакпынан Балыкпын. Балыктар икки өрүттээхтэр — сорохтор сүүрүк хоту усталлар, атыттар сүүрүгү өксөйөллөр. Мин сүүрүгү өксөйөр Балык буоллаҕым буолуо…
Оттон сүөһүнү көрөр үөрүйэҕим ыал буолбуппар туһалаабыта. Сүөһүлээх буолан, оҕолорум бэйэ этин, үүтүн аһаан улааппыттара.
Тапталга табыллыы
Ол эрээри, тургутуулар манан бүппэтэхтэрэ. Аны кэргэнэ иһэр буолбута, бэйэтэ эмиэ амсайар буолан барбыта. Биирдэ төбөҕө оҕустарбыт курдук буолан, бэйэтин оҕо сааһын санаабыта, оҕолорун тустарыгар адьарай аһыттан адьас аккаастаммыта.
Кэргэниттэн арахсан, төрөппүт оҕотун сүтэрэн баран, сорох киһи санаата түһэн, ыһыктынан кэбиһиэн сөбө. Суох, Ульяна Васильевна олоххо тардыһыыта күүстээх буолан, иккистээн тыын ылан, иннин диэки баран иһэрэ.
Кини үйэ аҥаара ыстаастаах суоппар. Массыына 29 мааркатын уруулун туппута, 11 сыл УАЗ-игы муоһалаабыта. Уонтан тахса сыл Владивосток, Благовещенскай куораттарга айаннаан, табаар таһара, массыыналары сүүрдэн аҕалара. 90‑с сылларга бу суол кутталлааҕа, бандьыыттарга, рэкеткэ түбэһии да ханна барыай?
Билигин кини икки тобугар быратыастаах, онон тимир көлөтө — сүүрэр атаҕа. Уруккуттан ас маҕаһыынын үлэлэтэрэ, онтун оҕолоругар биэрбитэ.
— Тапталга табыллан, иккистээн кэргэн тахсыбытым. Мин саастыы соҕотох эбээлэр олус элбэхтэр. Дьылҕам “мичик” гыммыта буолуо. Кэргэним “красавчик” ээ, — диэн баран, Ульяна Васильевна үөннээхтик хараҕынан имнэнэр. — Иккиэн тэбис-тэҥҥэ сылдьан волейболлуубут, теннистиибит, ыллыыбыт, үҥкүүлүүбүт, хомустуубут, кырдьаҕастар дьиэлэригэр, сонотуоруйдарга аһымал кэнсиэртэри тэрийэбит. Онно ырыа-үҥкүү эрэ буолбакка, көрдөөх сыаҥкалар эмиэ бааллар. Дьүөгэм Огдооччуйа хас да сыаҥкатын бэлэхтээн бараахтаабыта. Кэргэмминиин айанныырбытын сөбүлүүбүт, элбэх эрэгийиэннэргэ, тас дойдуларга сырыттыбыт.
— Ульяна Васильевна, эт эрэ, көмүс сааска уоттаах таптал диэн баар дуо?
— Дьэ, миигиттэн элбэхтик ыйыталлар. Баар бөҕө буоллаҕа. Таптал дэгэтэ элбэх. Эдэрдии имэҥнээх да буолбатар, сүрэххэ сөҥөрөн, истиҥи иитиэхтээн, куттуун тардыһан, таптыахха сөп. Сааһырбыт киһиэхэ болҕомто, убаастабыл, өйдөһүү наада. Тапталынан сырдыыр киһи муунтуйбат, санаата түспэт, олоҕо киэркэйэр.
Үчүгэйэ диэн, биһиги биир долгуҥҥа сылдьабыт, ситэрсэн биэрэбит, иккиэн чэпчэкитик олох суолун устун баран иһэбит, күн солото суох курдукпут. Онтон астынабын. Мин наһаа асчыта суохпун, киһим наһаа үчүгэйдик астыыр, аһатан абыраата ээ. Кини огдообо этэ, биэс оҕолоох, атын дойдуларга олороллор.
Айыыларым оҕо, сиэн бэлэхтээн, дьоллоох киһибин. Бэйэм миэдикпин, ону утумнаан, кыргыттарым быраастар. Уолум урбаанньыт. Кийииппин наһаа таптыыбын, бэйэм оҕом курдук. Уонча сиэннээхпин. Улахан сиэним албакаат буолла. Билигин улахан кыыһым тиэргэнигэр балаҕан туттан, онно сайылыыбыт. Оҕо сылдьан оттуур сирбэр бары дьиэ-уот туттан, тутуспутунан, чугастыы олоробут.
Уонна хаһан?!.
Дыгыйаана уопсастыбанньык бэрдэ. “Чэгиэн” ансаамбылы тэрийэн, 7 сыл салайбыта. Былырыыҥҥыттан ыла “Арассыыйа — мин устуоруйам” мусуой иһинэн “Эрэл” ансаамбылы тэрийэн үлэлэтэр. Манна байыастар кэргэттэрин, төрөппүттэрин, балыстарын хомуска дьарыктыыр. Эһиил кинилэргэ ыһыах тэрийиэн баҕарар.
Ыллыырга, хомустуурга үөрэнэн, билигин бэйэтэ дьону үөрэтэр. Өлөөҥҥө торуоскалаах тиийэн, 70 киһини хомуска үөрэтэн кэлбитэ. Күрэстэргэ кыттан, лауреат буолаллар. Маны тэҥэ, киэргэллэри оҥорорго маастар-кылаас ыытан, дьону үөрэтэр. Кытаанах, ирдэбиллээх уһуйааччы.
— Сааһырбыт киһи дьиэҕэ бүгэн олорон хаалбакка, дьон ортотугар сылдьыахтаах. Бэйэм наһаа элбэх кэпсээннээхпин, өр кэпсэппэтэхпинэ, муунтуйан хаалабын. Сытарбын сөбүлээбэппин, куруук хамсана сылдьабын. Ойон туран, сэрээккэлээн, муоста сууйан киирэн барабын.
Биир баҕа санаам диэн — байыастарбыт кэллэхтэринэ, барыларыгар хомус туттартаан баран, күргүөмүнэн оонньотуохпун баҕарабын. Кып-кыра хомус дьону түмэр күүстээх, дорҕооно эмтээх. Хомустуу туран, дьону алгыыбын.
“Олох оҥочото”, “Тумарык”, “Сайда тур, Сахам сирэ” сэрийээллэргэ уһуллубутум. Быйыл биир сэрийээлгэ наһаа куһаҕан оруолга уһулуннум. Олох үөн дьахтары оонньоттулар, ол кэннэ бары миигин абааһы көрөллөрө буолуо…
Быйыл да былаан элбэх. Атаҕым осто, бальнай үҥкүүбүн, волейболбун сөргүттүм. Кырасыабай былаачыйабын бэлэмнээн, Кыайыы вальсын үҥкүүлээри бэлэмнэнэ сылдьабын. Кытайга Клим Федоров тэрийэр бэстибээлигэр барыахпын баҕарабын. Дьүөгэм Санкт-Петербурга тэрийэр “Женщины Арктики” куонкуруска кытын диэн ыҥырар. Онно бараары сылдьабыт. Баҕар, кыстыы да барыахпыт. Чэ, наһаа элбэҕи кэпсээтим, киһиргиир дииллэрэ буолуо…
— Сааһырбыт дьоҥҥо тугу сүбэлиэҥ этэй?
— Эһиил 70 сааспын туолабын. Доруобуйаны көрүнүөххэ, битэмииннэри иһиэххэ наада. Санааны түһэрбэккэ, бүгэн хаалбакка, дьоҥҥо тардыһыҥ, олоҕу таптааҥ, саҥаҕа үөрэниҥ, айаннааҥ диэм этэ. Атын норуот култуурата, айан киһини сайыннарар, олох олорор баҕаны күүһүрдэр. Киһи биирдэ олорор. Уонна хаһан?!.