Сороҕор бэрт туһалаах оту-маһы ортотунан батыччахтыы сылдьабыт да, билбэппит үгүс. Ол курдук эмиэ бу үүнээйи хас маҕаһыын аайы атыыланар, хас биирдии дьиэ ахсын баар эрээри, сүрүннээн аһылыкка тума быһыытынан эрэ туттабыт. Бу – лавровай лиис.
Лавровай лиис туһунан чахчылар
Устуоруйаҕа сурулларынан, лавровай лиис былыр ытык үүнээйи быһыытынан билиниллэр. Онон лавры иилии өрөн, төбөҕө кэтиллэр киэргэл оҥорон улахан дьоруойдарыгар, атлеттарыгар, императордарыгар кэтэрдэллэрэ биллэр. “Лауреат” диэн тыл бу үүнээйи аатыттан сиэттэрэн толкуйдаммыта диэн быһаараллар.
Лавровай лиис састаабыгар В (В1, В2, В6, В9) битэмииннэр бөлөхтөрө, А уонна С битэмииннэр бааллар. Ону тэҥэ, кальций, калий, натрий, магний, медь, марганец, селен, железо, фосфор баар.
Аска кутуу
Аныгы кэмҥэ лавровай лииһи аһылык амтанын тупсараары, тума быһыытынан эрэ туттабыт. Холобур, оҕуруот аһыгар, кэнсиэрбэҕэ, эккэ, мииҥҥэ… Бэйэтинэн хабархай амтаннааҕын билэр буолан, биһигини биир-икки сэбирдэх сөп оҥорор. Исписэлиистэр бэйэ-бэйэтигэр аалан баран аска куттахха сыта өссө дыргыйар, амтана өссө биллэр диэн бэлиэтииллэр. Биир хааны атыыластахпытына сылы-сыллаан сытар. Анал үөрэхтээх дьон бу үүнээйи атын даҕаны салааҕа бэрт киэҥник туһаныллар кыахтааҕын бэлиэтииллэр.
Дьиэни, киһини ыраастыыр
Орто үйэлэргэ лавровай лииһи куһаҕантан харыстанарга, оннооҕор чаҕылҕантан кытта хаххаланарга туһаналлара диэн суруйаллар. Сорох биирдиилээн итэҕэйэр дьон харысхал быһыытынан икки-үс сэбирдэҕи сапка тиһэн аан аттыгар ыйыылларын этэллэр.
Аны нэлэгэр дириҥ иһиккэ икки-үс кураанах сэбирдэҕи кутан баран уматан, кытыан, боҕоруоскай от о?????? ???? ????????? ????. ???ннугар эмиэ тутталлар эбит. Дьиэни, дьиэ иһинээҕи дьону ыраастыырын, араҥаччылыырын таһынан, бэрт үчүгэй сыты таһаарар, бу сыт киһини уоскутар диэн чопчулууллар. Оттон хабархай сыттааҕын иһин үөн-көйүүр, ордук таракаан, кымырдаҕас сөбүлээбэт буолан, дьиэни ырааҕынан тумнар эбит.
Харчы тардар
Итэҕэйэр дьон, харчылаах кумааһынньык иһигэр лавровай лииһи уктахха, баайы-дуолу, харчыны тардарын этэллэр. Саамай тарҕаммыт ньыманан кумааһынньыкка уктуу буолар. Ый үүнэр кэмигэр биир эбэтэр үс сэбирдэҕи харчылаах кумааһынньык быыһыгар угуллар. Маныаха күүһэ улаатарын туһугар, сэбирдэх харчыны кытта сыстыһа сылдьыахтаах диэн этэллэр. Иккиһинэн, киирэр ааҥҥа тэллэх анныгар уган баайы-дуолу үлүннэрэллэр. Сэбирдэҕи эмиэ ый үүнэр кэмигэр саҥаттан-саҥанан солбуйан ый ахсын уларытан иһэллэр.
Доруобуйаны бөҕөргөтөр
Ханнык баҕарар үүнээйи сөпкө туһаннахха, доруобуйаҕа туһалаах диэн элбэх эмчит этэр. Лавровай лиис эмтээх үүнээйилэртэн биирдэстэрэ буолар. Урут эмтиэкэҕэ атыыланар табылыакка суох эрдэҕинэ, дьон атын оттору сэргэ доруобуйаны бөҕөргөтөр соруктаах лавр сэбирдэҕин эмиэ туттара. Ол инниттэн бу сэбирдэх уутун оргутан иһэллэрэ биллэр. Киһи этиттэн-сииниттэн ордук хос ууну-хаары ыган таһаарар диэн чорботон бэлиэтииллэр. Ол эрээри, оннооҕор лавровай лиис сыта сорох дьоҥҥо төттөрүтүн буортулааҕын быһыытынан, ылбычча туһанар, уопсайынан, эккэ-хааҥҥа сыһыарар, тутар соччото суоҕун ыйаллар.
Тус бэйэм, биир сэҥээрбитим диэн баар, бу сэбирдэх киһи өйүгэр тутар, информацияны ылынар дьоҕурун күүһүрдэр. Бу туһунан аҕыйах сыллааҕыта эрэ биллибитин туһунан суруйаллар. Чуолаан лавровай лиискэ баар сыт оннук күүскэ көмөлөһөр кыахтаах эбит.
Эмтэнии
Лавровай лиис мэдиссиинэҕэ былыр үйэттэн туһанылларын туһунан биһиги кинигэттэн ааҕан билэбит. Холобур, Гиппократ лавровай арыыны иҥиир тардарыттан көмөлөһөр, оттон сэбирдэҕэ дьахтар талыыта киирэригэр ыарыыны мүлүрүтэр диэн этэрин туһунан сырдаталлар.
Норуот эмчиттэрэ бу үүнээйи сэбирдэҕиттэн сүһүөх ыарыытыттан эмтиир мааһы, утаҕы оҥороллор. И. М. Сеченов аатынан Москватааҕы мэдиссиинэ бастакы судаарыстыбаннай университетын молекулярнай уонна клеточнай биология лабаратыарыйатыгар оҥоһуллубут чинчийиигэ олоҕурдахха, киһи ыарыыны билэр рецептордарыгар дьайар кыахтаах бэссэстибэлээх эбит.
Итини таһынан, лавровай лииһи мэдиссиинэ хас даҕаны суолугар туһаналлар: диабетиктар лавровай лиис уутун саахары түһэрэр соруктаах, сорохтор искэни утары дьайар күүстээх, бааһы түргэнник үтүөрдэр, бактерициднай күүстээх, тымныйдахха киһини түргэнник атаҕар туруорар, сүһүрдүүнү утарар уонна убаҕас хаайтарыытын, ууну-хааны таһаарар, хаан баттааһынын намтатар кыахтаах диэн этэллэр.
Ыарыы төрүөтүн эмтээбэт эрээри, аныгы дьон быстах кэмҥэ айах сытын суох оҥорор соруктаах ыстыыллар. Ону тэҥэ, сорохтор баттах хоһоҕотун суох оҥорорго туһалыыр диэн уутун оргутан сайҕаналлар.
Кимиэхэ бобуллар?
Лавровай лиис төһө даҕаны ити курдук араас суолга туттулларын, туһалааҕын иһин, сорох дьоҥҥо сыттыыллара даҕаны бобуллар эбит. Холобура, аллергиялаах, куртахтара баастаах, панкреатиттаах дьоҥҥо көҥүллэммэт. Химия билимин дуоктара, И. И. Мечников аатынан Хотугулуу-Арҕааҥҥы мэдиссиинэ университетын биохимияҕа хаапыдыратын бэрэпиэссэрэ Владимир Дадали этэринэн, куртах-оһоҕос ыарыылаах дьоҥҥо сэрэхтээҕин, доруобай дьоҥҥо туох даҕаны буортута суоҕун ыйар.
Оттон куйаар ситимигэр суруйалларынан, бу курдук ыарыылаах дьоҥҥо кыккыраччы бобуллар: хат уонна оҕолорун эмиийинэн аһатар дьахталларга, сүрэх ыарыылаахтарга, хойуулара кэлбэт, бүөрдэрэ, быардара ыалдьар, аллергиялаах дьоҥҥо.
Аны лавровай лииһи кытта сорох эмтэр кыайан дьүөрэлэспэттэр. Холобур, лавровай лиис уонна ньиэрбэ систиэмэтин уоскутар препараттар (седативнай препараттар) киһини олус утуктатыахтарын, тыыны хаайыахтарын сөп. Эбэтэр лавровай лииһи уонна диабет эмин бииргэ истэххэ, саахары олус түһэрэн кэбиһиэн сөп диэн быһаараллар. Онон нэмин көрөн сөпкө туттар ордук.