Саха сиригэр аныгы булчуттартан биирдэстэринэн сорсуннаах булчут Петр Охлопков буолар. Кини туһунан быйыл Уус Алдан булчуттара бөрө үөрүн көдьүүстээхтик бултаспыт түгэннэриттэн уонна Илин эҥэр улуустарын булчуттарын түмсүүтүн салайар Игнатий Егоровтан истибитим.
Петр Алексеевич Уус Алдан улууһун Суотту нэһилиэгиттэн төрүттээх. 2017 сылтан Таатта Уолбатыгар күтүөт буолан, көһөн кэлбит. Дойдутугар да эрдэҕинэ, улахан булка холонор ыра санаалааҕа. Онон ол баҕа санаатын толороору, Иван Каприн диэн олохтоох бөрөһүтү кытта билсэн, бу мындыр идэҕэ уһуйуллубут. Уопуттаах сонордьут Иван Гаврильевич кинини хапкааны хайдах иитэртэн саҕалаан уустук булт албастарыгар үөрэппит-такайбыт. Ол эрээри, ол сыл бөрө кинилэр эргин биллибэккэ, Бүөтүр бултуйбатах. Хата, ол сааһыгар “Биологическай ресурсалар, айылҕа ураты харыстанар сирдэрин уонна айылҕа пааркаларын дириэксийэтэ” СӨ ГБТ өрөспүүбүлүкэтээҕи “Булчут күнүн” көрсө бөрөһүт-булчуттарга сэминээр ыыппыт. Онно бэйэтин баҕа санаатынан тиийэн, кини бөрөһүттэр кэпсээннэрин, ньымаларын бэркэ кэрэхсээн истибит, элбэх туһалааҕы билбит-көрбүт.
“Хапкааҥҥа үктэтэр, үктэппэт киһилээх”
— Ол сыл күһүнүгэр дойдубар Суоттуга үөр бөрө мэнээктээбитэ. Онон олох сир харатыттан айдаан бөҕө буолла. Уһуйбут учууталбыттан Уйбаантан хапкаан эҥин уларсан, уопсайа уонча хапкааннаах тиийдим. Кырдьык, 9 үөрдээх бөрө буулаабыт этэ. Суотту Мэҥэ Хаҥалаһы кытта ыкса сытар нэһилиэк буоллаҕа. Онон Мэҥэ Хаҥаластан 2 биригээдэ кэлбитэ уонна Уус Алдантан мин бултаатым. Биир бөрөнү хапкааннаан, биири туһахтаан ыллым. Уопсайа икки бөрөлөннүм. Бу кэтээн көрдөхпүнэ, бөрө хапкааҥҥа үктэтэр уонна үктэппэт киһилээх буолар эбит. Миэхэ үктүүр эбит диэн санаам өрө көтөҕүллүбүтэ. Эһиилги сылыгар Бээрийэҕэ бу адьырҕалар дьиэҕэ 15 миэтэрэҕэ диэри чугаһыы сылдьыбыттара. Манна Семен Иванович Васильев диэн булчут бөрөлүүр эбит. Мин киниэхэ эрийэн: “Тэрилим баар, көмөҕө тиийэбин дуо?” — диэтим быһаччы. Онно Семеннуун алта үөрдээх бөрөттөн 5‑һин ылбыппыт, — диэн кэпсээнин саҕалаата Петр Алексеевич, төһө да тыаҕа бараары тиэтэйэ сырыттар.
Уус Алдан бөрөһүттэрин түмсүүтэ
Булчут Бүөтүр улууһугар ханнык нэһилиэккэ бу адьырҕа кыыллартан сибээстээн, ыарахан балаһыанньа үөскүүр да, онно көмөлөһө барарга куруук бэлэмин киһи сөҕө истэр. Ол курдук, иллэрээ сыл Өнөргө тиийэн көмөлөспүт. Онно хаар чараас буолан, бултаһарга эрэйи көрбүттэр, кыыллар таах уһаты-туора таптаабыт сирдэринэн сүүрэ сылдьыбыттар. Оттон быйыл Бээрийэҕэ сылгы бөҕөнү тардыбыттарын уонна олору бултааһын хайдах тэриллибитин өрөспүүбүлүкэ барыта да истибит буолуохтаах.
Булчут Бүөтүр улууһугар ханнык нэһилиэккэ бу адьырҕа кыыллартан сибээстээн, ыарахан балаһыанньа үөскүүр да, онно көмөлөһө
барарга куруук бэлэмин киһи сөҕө истэр. Ол курдук, иллэрээ сыл Өнөргө тиийэн көмөлөспүт.
Уус Алдан улууһунааҕы экологияны кэтээн көрүүгэ судаарыстыбаннай иниспиэксийэ салайааччытыгар Семен Сергеевич Васильевка этии киллэрбит. Онон улуустааҕы тыа хаһаайыстыбатын, Бэтэринээрийэ управлениелара, саа көҥүлүн биэрэр систиэмэ үлэһитэ, улуустааҕы булчуттар сэбиэттэрэ, улуус дьаһалтата кыттыылаах олус туһалаах үөрэтэр сэминээр тэриллибит. Бу тэрээһин түмүгүнэн Уус Алдан улууһун Бөрөһүттэрин түмсүүтэ тэриллибит.
— Бу үөрэх көмөтүнэн билигин 15 “үөрэнээччилээхпит”. Быйыл булчукка уһуйар уолбут биир бөрөнү үктэттэ. Бөрөнү бултааһыны тэрийии да өттүнэн олус үчүгэй буолла. Бэнсииммитин эҥин хааччыйыыга тиийэ диэххэ сөп. Улуустааҕы экология иниспиэксийэтин салайааччыта, Булчуттар уопсастыбаларын бэрэссэдээтэлэ бу хамсааһыны өйөөтүлэр. Онон уон үөрдээх бөрөттөн сэттэтин бултаатыбыт. Улуус дьаһалтата 50 тыһ. солк. харчы көрүөхтээх. Ол үбүнэн былааҕынан бултааһыны тэнитэр туһуттан “флажоктары” атыылаһыахпыт диэн быһаарбыппыт. Онон нэһилиэк аайы бөрөһүттэр баар буоллулар диэн астынабыт, — диэтэ бу тэрээһин түмүктээх буоларыгар эрэнэр булчут.
Булчут ыттары иитэр
Петр Алексеевич Таатта өттүгэр тыатааҕыга эмиэ булка сылдьан эрэр. Наһаа элбээтэ диэн бэйэтэ да сөҕөн кэпсиир. Маннык үлэни сааскы өттүгэр ахсаанын сүрүннээһин быһыытынан ыыталлар эбит. Ол иһин, улахан булка холонор буолан, булчут ыттарыгар улахан болҕомтотун уурар санаалаах. Ол курдук, билигин алта ыттаах. Арҕаа Сибиир лаайкатын соҕурууттан аҕалтаран иитэн эрэр. Ол иһигэр, биир ыты — Уралтан. Буойаһынан аҕалар буолан, докумуонугар эҥин эрэйдээх соҕус диир. Урукку өттүгэр саха аборигеннай лаайкатын тута сылдьыбыт. Ол ытынан тыатааҕыны, тайаҕы бултаабыт эбит.
“Бултуйдахпына, түүлбэр киирэр”
— Хас биирдии бултааһын үүт-үкчү буолбат, барыта уратылаах буолар. Уонна бөрө булда саамай ороскуоттаах булт буоларын бары да билэбит. Оттон ороскуотун аахтаххына, олох да бултаабаккар тиийэҕин. Баҕа санаалаах киһи син туохха барытыгар сыыйа үөрэнэр эбит дии санаатым. Билигин эдэр булчуттар диэн 40‑лаах уолаттар быһыылаах, көрдөхпүнэ. Улууспутугар Николай Свешников диэн кырдьаҕас булчут быйыл иккини бултаабытын эдэрдэргэ холобурдуубун. Бөрө булда атын бултартан олох атын тыыннаах (энэргиэтикэлээх), олус киһини үлүһүтэр, утуйар уугун умуннарыан да сөп. Хапкааҥҥа үктээн сытар буоллаҕына, хайаан да түүлгэ киирэр идэлээх. Уонна олоруохтаах сиргэр олордубат буолар. Мин оннук турукка киирэн хаалабын. Ис-искиттэн сарсыарда дьикти баҕайытык уһуктаҕын. Бу кыыл, дьиктитэ диэн, дьон түүлүгэр араастык киирэр эбит. Сорохторго “аһыы утах” буолан көстөр. Мин илэ бэйэтин түһээччибин. Аны хараҕын уота диэн, дьэ, дьикти күүстээх. Хараҕын уотун көрдөххүнэ, киһиэхэ олох туспа күүс-уох, сэниэ киирэр курдук буолар. Быһата, кус-хаас, тайах курдук буолбатах. Олох атын күүс, атын көстүү эбит дии саныыбын, — диэн кэпсээнин түмүктээтэ сорсуннаах булчут, ыал тапталлаах аҕата.
Бу курдук, күҥҥэ 40–60 км киэҥ сиринэн тэлэһийэр, тыа хаһаайыстыбатыгар хоромньу тахсыбатын, дьоҥҥо-сэргэҕэ адьырҕалартан куттал суоһаабатын туһугар кыһанар булчуппутун Байанайа өрүү маанылаатын, этэҥҥэ сиргэ-уокка сырыттын диэн баҕа санаабытын тиэрдэбит!
ХААРТЫСКАЛАРЫ: П.ОХЛОПКОВ ЫЫТТА.