Ыам ыйын саҥата Дьокуускайга эрдэҕэс саастаах икки кыыс сүппүтүн туһунан сурах тарҕаммыта. Кыргыттар оскуолаттан дьиэлэригэр кэлбэтэхтэрэ. Икки суукка устата көрдөөн, Короленко аатынан уулуссаҕа сылдьалларын булбуттара. Оҕолор, хата, туохха даҕаны түбэспэтэхтэр.
Күһүн, саас тахсан барыы элбиир
Маннык көстүү Саха сиригэр эрэ буолбакка, бүтүн дойду үрдүнэн буолар. Эрдэҕэс саастаах оҕолор дьиэттэн тахсан бараллар. Ол курдук, төрөппүттэрин кытта уопсай тылы булбакка, ардыгар уопсастыбаҕа буллины тулуйбакка, ис туруктарын сатаан чугас дьонноругар этиммэккэ, куотууну быыһанар суол курдук көрөллөр. Оҕолор ордук күһүн үөрэх дьыла саҕаланыыта уонна саас сүтэллэр. Тоҕо? Сайыҥҥы уһун сынньалаҥнар кэннилэриттэн үөрэх дьыла саҕаланыытын уустуктук ылыналлар. Оттон саас халлаан сылыйан, көҥүл сылдьыахтарын баҕараллар. Эрдэҕэс саастаах оҕо кыраны да чугастык ылынар, чараас уйулҕалаах. Болҕомто, таптал тиийбэтиттэн, аһара манааһынтан, кыһамньыттан, буллинтан сылтаан дьиэтиттэн күрүөн сөбүн уйулҕа үлэһиттэрэ бэлиэтииллэр.
Төлөпүөнүн былдьаабыппар…
“Төлөпүөнүн былдьаабыппар кыыһыран тахсан барбыта” курдук ис хоһоонноох төрөппүттэр суруктара үгүс. Төрөппүт бэйэлээх бэйэтин оҕотун бу сааһыгар билбэт курдук буолар. Истигэн, өрүү үөрэ-көтө, аһаҕас майгылаах оҕо 13 cааһыттан, сорохтор эрдэлээтэхтэринэ, 11 саастарыттан майгылара уларыйан барар. Бэйэлэригэр бүгэр, кэпсэтинньэҥэ суох, кыра аайыттан өһүргэнэр, кыыһырар буолуохтарын сөп. Бу кинилэр эттэрин-сииннэрин сайдыыта, өйдөрө-санаалара оҕотук эрээри, бэйэлэрин улахан дьон курдук сананыыларыттан тахсыан сөп. Манна уопсай ылан сүбэлиир, тугу эрэ этэр сыыһа. Хас биирдии оҕо ураты. Ол эрээри, ыгыы, төлөпүөнүн былдьааһын, интэриэниэттэн араарааһын — б? ?????? ???у барыта кинини киһи быһыытынан баттааһын буолар. Оҕо көмүскэл, сүбэ-ама ылыахтаах чугас дьонуттан өйөбүл ылбат буоллаҕына, эрэлэ сүтэр. Ол түмүгэр дьиэттэн тахсыы, куотуу, саарбах уопсастыбаҕа сыстыы саҕаланар.
Урут хайдах этэй, оттон билигин?
Урукку сылларга иһэр-аһыыр дьонноох, көрүүтэ-харайыыта суох сылдьар оҕолор ускул-тэскил сылдьыахтарын сөбө. Кинилэр дьиэ кэргэн иһигэр истиҥ сыһыаны билбэккэ, аһыыр-аһаабат икки ардынан сылдьан, иһэр-аһыыр эйгэттэн куота сатаан уулуссаҕа тахсар эбит буоллахтарына, билигин оҕолор атаахтаан арааска тиксиэхтэрин сөп. Маны сэргэ, билиҥҥи уопсастыбаҕа урукку курдук табах, арыгы эрэ сэрэхтээх буолбатах. Көрүүтэ-харайыыта суох сылдьар оҕолору туһанан араас куһаҕан бэссэстибэлэри, наркотигы да тарҕатыыга, түөкүннээһиҥҥэ, содур да быһыыга тиэрдиэхтэрин сөп. Онон, кыһалҕа үөскээтэҕинэ, оҕо дьиэттэн тахсан барар түгэнигэр кистии сатаабакка, киэҥ эйгэҕэ тарҕаныыттан куттаммакка, тустаах уорганнарга иһитиннэрэр наадалаах.
Эрэл хаһан да сүппэт
Сыл ахсын дойду үрдүнэн тыһ. кэриҥэ оҕо сүтэр. Ол курдук, 2025 сыллааҕы чахчынан, “Лиза-Алерт” диэн көрдүүр-быыһыыр этэрээккэ уопсайа 4 тыһ. кэриҥэ сүппүт оҕо туһунан сайаапка киирбит. Итинтэн 31 оҕо өлбүт, 44‑дэ күн бүгүнүгэр диэри булулла илик. Бу туһунан этэрээт сүрүн координатора Григорий Сергеев иһитиннэрбит. Ыам ыйын 25 күнэ — сүппүт оҕолор күннэрэ диэн ааттаммыт. ИДьМ статистикатынан, оҕолор дьиэттэн куттаан, кыыһырсан баран сүтэр буолбатахтар. Арассыыйа улахан куораттарыгар оҕолор оскуола кэнниттэн, дьиэ таһынааҕы кафелартан ханна тиийбиттэрэ биллибэт. Ол эрээри, сүппүт оҕолор этэҥҥэ тыыннаах көстүөхтэрэ диэн үгүс төрөппүт эрэллээх олорор. Ол курдук, Арассыыйаҕа сүтэн баран 20 сылынан көстүбүт оҕолор тустарынан чахчылар бааллар. 1999 сыллаахха сүппүт кырачаан кыыс 2019 сыллаахха дьиҥнээх төрөппүттэрин булбута. Кини ыаллыы сытар дойдуга туора ыалга иитиллэн киһи-хара буолбут, кэлин улаатан баран төрөппүттэрин көрсүбүт.
Сөтүө, сир аһа, түүҥҥү куорат
Оҕо сүттэ даҕаны ардыгар төрөппүттэр улахан аймалҕаны таһаарбат туһуттан бэйэлэрэ көрдүүллэр. Оҕо сүппүтүн туһунан сайабылыанньа киирдэ даҕаны көрдөөһүн үлэтэ тута саҕаланыахтаах. Эрдэҕэс саастаах эрэ оҕолор сүтэллэр диэн сымыйа. Хас баҕарар саастаах оҕо төрөппүт болҕомтото суоҕуттан сүтүөн сөп. Кыл түгэн иһигэр оҕо ууга былдьаныан, суолга тахсан биэриэн эбэтэр туора дьон илдьэ барыахтарын сөп.
Ардыгар оҕолор сайын сөтүөлүү сылдьан, тыаҕа сир астыы тахсан баран муналлар, суолларын бутуйаллар. Оҕо сааһынан төһө да улахан буоллар, сокуоннай сааһын ситэ илик буолан, эппиэтинэһи сүкпэт. Тыа сиригэр от-мас үлэтин үгэнигэр сорохтор оҕонон өйүө тастарыахтарын, соруйсуохтарын сөп. Кыыл мэнээктээбит, уу кэлэн турар кэмигэр ол сэрэхтээх. Оҕо бу сааһыгар хорсун, туохтан да куттаммат. Түргэнник тиийэ охсоору, билбэт массыынатыгар олорсуон, быһалыы суолу тутан тыаҕа да киириэн сөп.
Оҕо куттаан бардаҕына…
Оҕо куттаан дьиэттэн тахсан барыыта дьиэ кэргэн иһигэр балаһыанньа уустугурбутун туоһулуур. Ол эрээри, бу икки өрүттээх. Ханнык да түгэҥҥэ күнүс, киэһэ, түүн оҕо кыыһырсан баран тахсан барыа суохтаах. Дьиэ кэргэҥҥэ кыыһырсыы, өйдөспөт түгэн буоллаҕына, улахан дьон хайдах быһыыланаллар да, оҕо эрдэҕэс сааһыгар төрөппүттэрин үтүктэр. Дьиэҕэ ким эмит ааны хайа быраҕан тахсар да, оҕо эмиэ оннук тахсыан сөп. Кини оҕотук өйүгэр тахсан барыы кыһалҕаны быһаарыы, онтон куотуу курдук өйдөбүлү үөскэтэр. Оҕону аһара хааччахтаан ииттэххэ, улаатыыта кини көҥүлү амтаһыйыан сөп.
Аныгы үйэҕэ оҕо бириэмэ диэн өйдөбүллээх улаатыахтаах. Иллэҥ кэмҥэ уулусса устун ускул-тэскил сылдьыбакка, туһалаахтык атаарыы туһунан билиэхтээх. Өскөтүн, куттаан киэһэ, түүн тахсан бардаҕына, төрөппүттэр кэнниттэн эккирэтэн, чугас дьоннорун аймаан, наада буоллаҕына полицияҕа да иһитиннэриэхтээхтэр дии саныыбын. “Куттаҕас, куттуу түһэн баран кэлиэҕэ” диэн төрөппүт быһымах санаата үгүс оҕону арааска тиэрдибитэ. Онон оҕо туһугар төрөппүт киэҥ көҕүстээх буолуохтаах.
САНААЛАР
Анна Яковлева, Дьокуускай:
— Оҕо сылдьан эрэ сүтэн хаалыыта уонна күрээн барыыта араас түгэн. Оҕо күрээһинэ эбэтэр дьиэтигэр хойутаан кэлиитэ дьиэ иһигэр туох эрэ өйдөспөт быһыы-майгы баарын этэр. Уопсай тылы булуу, бастатан туран, төрөппүт эбээһинэһэ. Ол эрээри, аны билиҥҥи оҕолор тэппини истибэттэр. Мөҕүллүөхтэрин баҕарбаттар. Былыр биһиги мөҕүллэн-этиллэн дьон буолбут буоллахпытына, аныгы оҕолор онтон сылтаан туохха-туохха тиийиэхтэрэ биллибэт.
Михаил Романов, Дьокуускай:
— Билиҥҥи оҕолор тустарынан тугу этиэхпиний. Улахан көхтөөх оҕолору көрбөппүн. Биир кэм төлөпүөҥҥэ умса түспүт, сэниэтэ суох оҕолору дьиэм таһыгар көрөбүн. Бэйэм оҕолорум улаатан үлэһит буолбуттара ыраатта. Ардыгар атаахтаан куттаан барыан сөп эбэтэр улахан быһаарыллыбатах кыһалҕаттан дии саныыбын. Оҕо кыһалҕатын төрөппүккэ эрэ соҥнуур сыыһа. Оскуола ахсын психологтар, учууталлар элбэхтэр. Кинилэр кыраҕы харахтаах буолуохтаахтар.
Яна Лукачевская, мэ-диссиинэ психолога, Дьокуускай:
— Оҕону кытта сыһыаннаах туох баар кыһалҕа барыта дьиэ кэргэнтэн тахсар. Төрөппүт ситэ болҕомто уурбатыттан эбэтэр аһара “көрбүтүттэн-истибититтэн” тахсар. Оҕо уонна төрөппүт икки ардынааҕы сыһыан итэҕэйсиилээх буоллаҕына, оҕо туора сиртэн, атын уопсастыбаттан көмө көрдөөбөт. Онон сүрүн оруолу дьиэ кэргэн иһинээҕи сыһыан ылар.