Улаханнык куттаныы оҕо кэлэҕэйдииригэр тиэрдиэн сөп, ол эрээри ити соҕотох төрүөт буолбатах. Оҕо саҥата тоҕо кэһиллэрий, бэйэтэ ааһыан сөп дуо уонна кэлэҕэйдиир буоллаҕына хайдах сөпкө кэпсэтиэххэ сөбүй? Бу туһунан Шадринскайдааҕы судаарыстыбаннай педагогическай университет (ШГПУ) коррекционнай педагогикаҕа уонна анал уйулҕаҕа кафедратын преподавателэ Светлана Абрамова кэпсээтэ.
Кэлэҕэйдээһин — саҥа кэһиллиитэ, манна киһи дорҕооннору, сүһүөхтэри уонна тыллары хатылыыр эбэтэр тардан саҥарар, кэпсэтэр кэмигэр сатаан саҥарбакка тохтоон хаалар. Сороҕор саҥарарыттан куттаныы эмиэ эбиллэр.
Үксүгэр кэлэҕэйдээһин оҕо саҥара үөрэнэр кэмигэр, 2-5 сааһыгар үөскүүр.
Эспиэр этэринэн, уолаттарга кыргыттардааҕар 3-4 төгүл элбэхтик көстөр.
Төрүөттэрэ утумнааһыны, ньиэрбэ тиһигин уратыларын, уйулҕа өттүнэн аһары сылайыыны уонна истириэһи кытта сибээстээх буолуохтарын сөп.
Улаханнык куттаныы дьиҥнээхтик оҕо кэлэҕэйдииригэр тиэрдиэн сөп. Холобур, ыт соһуччу үрэн куттуурун эбэтэр атын кутталлаах түгэн кэнниттэн, төрөппүттэр оҕо саҥата иҥнэрин бэлиэтиэхтэрин сөп. Ол эрээри, Абрамова быһаарарынан, куттаныы бэйэтэ соҕотох төрүөт буолбат. Үксүгэр ити иннинэ баар кыһалҕаны уһугуннарар эрэ.
Кэлэҕэйдээһин бэйэтэ ааһыан сөп дуо?
Сорох түбэлтэҕэ оҕо кэлэҕэйдиирэ уһун эмтээһинэ суох бэйэтэ ааһыан сөп. Бу оҕо сааһыттан, кэһиллии хайдах көрүҥнээҕиттэн, ыараханыттан уонна хаһан саҕаламмытыттан тутулуктаах.
Ол эрээри, «бэйэтэ ааһыа» диэн күүтэн олорор сатаммат — ити төрөппүттэр биир сүрүн сыыһалара. Оҕо саҥата төһөнөн өр иҥнэр да, исписэлиис көмөтө суох бэйэтэ ааһар кыаҕа соччонон кыччаан иһэр. Оҕо мэлдьи кэлэҕэйдиир буоллаҕына, төрөппүттэр логопедка уонна оҕо неврологугар көрдөрөллөрө ирдэнэр. Эрдэ көрдөрүү кыһалҕа төрүөтүн буларга уонна сөптөөх көмөнү оҥорорго туһалыаҕа.
Оҕо кэлэҕэйдиир буоллаҕына, төрөппүт тугу гыныахтааҕый?
Исписэлиис оҕо күннээҕи эрэсиимигэр уонна уйулҕатын туругар болҕомтону уурарга сүбэлиир. Чопчулаан эттэххэ, оҕо толору утуйар уутун ханара, куруук таһырдьа дьаарбайара, сөпкө аһыыра уонна уйулҕата аһары долгуйбата наада. Ону тэҥэ, дьиэтээҕи дьаһаллар бырааска көрдөрөрү солбуйбаттар.
Кэлэҕэйдиир киһилиин хайдах сөпкө кэпсэтиэххэ сөбүй?
Сүрүн быраабыла — кэпсэтэр киһигин ыксаппат уонна кини оннугар этиитин ситэрэн биэрбэт буолуу. Оҕону кытта кэпсэтэргэ исписэлиис маннык сүбэлиир:
- Кинини болҕойон истиҥ уонна саҥатын быһа түһүмэҥ.
- Хараҕын утары көрөн кэпсэтиҥ.
- Чуумпутук, намыыннык уонна орто тэтиминэн саҥарыҥ.
- Хаһыытыыртан уонна куолаһы эмискэ уларытартан туттунуҥ.
- Оҕо санаатын толору этэригэр сөптөөх кэми биэриҥ.
Абрамова этэринэн, үтүө сыһыан уонна тулуур кэпсэтэргэ табыгастаах эйгэни тэрийэр. Эспиэр бэлиэтииринэн, кэлэҕэйдээһин улахан да киһиэхэ эмискэ үөскүөн сөп (холобур, инсульт кэнниттэн мэйии эчэйиититтэн). Маны таһынан, истириэс дьайыытынан оҕо эрдэҕинээҕи кэлэҕэйэ төттөрү төннөн кэлиэн эмиэ сөп.