Саха сиригэр астааһын-үөллээһин салаата төһө сайдыбытын дуу, суоҕун дуу оҥоһуллан тахсар бородууксуйа төһө элбэҕинэн, көрүҥэ дэлэйинэн, хаачыстыбатынан сыаналыыгын. Ол эрээри, өрөспүүбүлүкэҕэ тыа сирин нэһилиэктэрэ элбэхтэринэн, кинилэр сүөһүнү, сылгыны бэйэлэрин кыахтарынан иитэр буоланнар быһыылаах, тоҕо эрэ үүт соҕотуопкатыгар, үүт, эт астааһыныгар быдан улахан болҕомто ууруллар курдук.
Астааһыны-үөллээһини сайыннарыы – хоту дойду сарсыҥҥыта
Оттон хоту улуустар олорор сирдэрэ-уоттара да тэйиччитинэн, үксүлэрин кытта көтөр аалынан сибээстэһии, көннөрү да сибээс уустук буолан, астыыр-үөллүүр салаа туһунан арыычча симиктик иһиллэр. Бэл, СӨ Бырабыыталыстыбатын 2025 сыллааҕы үлэтин отчуотугар балыктааһыҥҥа сыһыаннаах иһитиннэрии кэрэгэй соҕус.
Балык миинэ — сублимация
Бу аҕыйах хонуктааҕыта Арассыыйаҕа бастакынан Саха сиригэр “органическай” (экология өттүнэн ыраас) сэртипикээттээх сылгы этиттэн снек оҥорон таһаарар буолбуттарын туһунан СӨ Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтэ иһитиннэрбитин сөҕө аахпыппыт. Ол курдук, үрдүк хаачыстыбаны туоһулуур докумуону Горнай улууһун Маҕарас сэлиэнньэтин олохтооҕо, урбаанньыт Вера Лиханова ылбыт.
Сэртипикээти “Роскачество‑Органик” диэн аккредитациялаах тэрилтэ биэрбит. Сатабыллаах урбаанньыт аны собо миинин оҥорон эрэрин иһиттибит. Кини этэринэн, манна уопсай процеһыгар эмиэ ити сэртипикээти ылыыга курдук, “Ас-үөл технологиятын киинэ” көмөлөспүт.
— Балык миинин оҥоруу судургута суох. Сублимация диэн бэйэтэ даҕаны уустук соҕус технология. Балык туох баар битэмиинин сүтэриэ суохтааххын. Оҥоруом иннинэ уһуннук буһаран баран, өссө 36 чаас оһоххо угабын, — диир Вера Лиханова.
Бастакы оҥорон таһаарбыт соботун миинин испит дьон хайгыыллар, амтана дьиҥнээх курдук дииллэр. Бу урбаанньыт киллэрбит саҥа сүүрээнинэн балык астааһынын салаата сыыйа сайдыан баҕараҕын.
Ис-иһигэр киирдэххэ, балыгы астааччылар үлэлэрин-хамнастарын олох чып кистэлэҥҥэ туталлар дуу дии саныыгын. Баҕар, ол үп-харчы боппуруоһа кытаанаҕыттан, ирдэбилтэн да тутулуктаах буолуон сөп.
Дьиҥэ, балыксыттар сомсубут быйаҥнарыттан астааһын салаата тутулуктаах буоллаҕа. Балык суох буоллаҕына, туохтарынан оҥоруохтарай? Бу барыта Абый, Аллайыаха, Булуҥ, Үөһээ Халыма, Эдьигээн, Аллараа Халыма, Орто Халыма, Усуйаана улуустарын балыксыттарын сыралаах үлэлэрин түмүгэр ситиһиллэр. Ааспыт сайын 145 балыктыыр биригээдэ тэриллибитэ. Кинилэртэн ордук элбэх биригээдэ Аллайыахаҕа (41), Булуҥҥа (28) баар эбит. 450‑ча балыксыт иннигэр 4693 туонна көмүс хатырыктааҕы туттарар сорук турбута.
Араас бырагыраамаларга кыттан
Ол эрээри, астааһын бастакы түһүмэҕинэн субу аҕай тутуллубут сибиэһэй балыгы тоҥоруу буолар. Манна өрөспүүбүлүкэ бырабыыталыстыбатын дьаһалынан общиналары, балыктыыр хаһаайыстыбалары тута тоҥорор (шоковай) рефрижератордарынан хааччыйбыта олук буолар. Хоту сир олохтооҕо этэринэн, итинник рефрижератордар көмөлөрүнэн балыктарын хаачыстыбатын сүтэрбэттэр. Онон балыгы маассабайдык бултуур сирдэригэр туруора сатыыллар. Холобура, “Булуҥ” МУП (“Булунское”) салайааччыта Руслан Лукин этэринэн, кинилэр 2018 с. бааза ылбыттар. Урут СӨ Тыатын хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтин нөҥүө араас бырагыраамаларга кыттан, баазаларын тэринэ сатаабыттар. Ол курдук,
2020 с. Күһүүргэ финскэй холодильниктарын чөлүгэр түһэрбиттэр. Оччолорго өссө Арктика дьыалаларын кэмитиэтэ баар эрдэҕинэ, холодильниктары ылбыттар эбит. Балыгы бастаан астыыр сыах (Цех первичной обработки) да суолтата улахан буоллаҕа. Биир улахан холодильниктаах ыскылааттаахтар, 2 баазалаахтар. Ону тэҥэ балыгынан уонна таба иитиитинэн дьарыктанар хаһаайыстыба бэйэтин күүһүнэн эмиэ тэринэ сатаабыт. Бородууксуйаларын билигин Москваҕа илдьэн, бэйэлэрэ батараллар. Онон тас ырыынакка тахсар кыахтаммыттара үгүстэргэ холобур буолар. Ити эрээри, былырыын 2025 с. субсидия ылбатахтар.
— Сайыҥҥы өттүгэр ити тоҥоруллан кэлбит балыктары аҕалан тэрилтэлэргэ батараллар. Оннук эрэ гыннахтарына, балыксыттарын хааччыйар, хамнастыыр буоллахтара. Аҕалбыт балыктарын ириэрдэххэ, олох сип-сибиэһэй, кырыата суох буолар, — диир Дьокуускай к. олохтооҕо эрэкэлээмэлиир кэриэтэ.
“Астааһын-таҥастааһын” түмүгэр балыктара өр хараллар, сөптөөх сыанаҕа турар кыахтанарын балык хаһаайыстыбалара бэркэ билэллэр. Онон рефрижератордаах үчүгэй катердар уонна булуустар наадалар. Билигин хоту улуустарга общиналар аайы кэриэтэ улахан булуустар (ледниктэр) бааллар. Холобура, Аллайыаха улууһугар община урукку баһылыга Сергей Бережнов саҕана ылыллыбыт “Аллайха” диэн рефрижератордаах катердаахтар. Биир сырыытыгар учаастактан 5 туоннаны аҕалар кыахтаах эбит. Өрөспүүбүлүкэ Бырабыыталыстыбата онон бу боппуруоска хотулары өйүөхтээх.
Технолога суох табыллыбат
Хотулартан бренд буолбут балыктаах сир аатынан астыыр-үөллүүр тэрилтэлээх киһи, сураҕын иһиттэххэ, өссө Дьокуускай куоракка кырдьаҕастары киллэрэн көрөр пансионат аһан үлэлэтэ сылдьар дииллэр. “Сатыыр киһи саһыл саҕаланар” диэн итини этэн эрдэхтэрэ. Хаһаайыстыбалартан тутар балыгынан, бэйэтэ оҥорон таһаарбыт балык бородууксуйатынан аһатар буолан, аһа-үөлэ үчүгэй диэн хайгыыллара иһиллэр.
Биллэн турар, балыксыттар этэллэринэн, балык салаатыгар, чуолаан, астааһыҥҥа үчүгэй исписэлиистэр — каадырдар ирдэнэллэр. Ол курдук, рефрижераторы үлэлэтэргэ эҥин дизельнэй уматыгынан үлэлиир уот ыстаансыйалара наадалар. Мэхээнньиктэр, балык сыахтарыгар анал үөрэхтээх технологтар наадалара чахчы. Билигин үксэ “бэйэлэрэ бу ньымаҕа үөрэммит” дьон астаан таһаарар, үэлиир да буолуохтаахтар.
АГАТУ-га “Технология производства и переработки сельхозпродукции” диэн идэҕэ күнүскү уонна кэтэхтэн үөрэтэллэр эбит. Баҕар, манна биир эмэ оҕо үчүгэйдик үөрэнэн, хоту дойду балык хаһаайыстыбаларыгар астааһын-таҥастааһын салаата сайдыытыгар көмөлөһүө эбитэ дуу?
Максим Ксенофонтов, Дьокуускай к. олохтооҕо:
— Балыгы астааһын — улахан кэскиллээх салаа. Былыр өбүгэлэрбит уһун кытаанах кыстыгы эти, арыыны, сир аһын, тары, араас үүнээйини таһынан, балыгы араастаан хаһаанан этэҥҥэ туорууллара, күөххэ үктэнэллэрэ. Хохту, аҕараан, сыма, барча курдук балык астарбыт билигин умнулла быһыытыйдылар.
Хоту улуустарга чөкө балык собуоттарын эбэтэр астыыр-таҥастыыр сыахтары тутан, балык кэнсиэрбэтин дэлэтии, ыыһаммыт, хатарыллыбыт балыгынан, дьуухаланан нэһилиэнньэни хааччыйыы, үлэ миэстэтин таһаарыы — кэм ирдэбилэ. Балыктан концентрат, балык бакыаттаммыт миинин оҥоруунан дьарыктанан, Уһук Илини хааччыйыахха сөп.