Бу күннэргэ Дьокуускай куорат киин бибилэтиэкэлэригэр саха ааҕааччытыгар бэйэтэ туспа суоллаах-иистээх айар үлэһит быһыытынан биллэр СӨ үтүөлээх суруналыыһа, суруйааччы, бэйиэт Борис Павлов-КЭМ ааҕааччыларын кытта «Өйбөр туппут куоратым» романын бастакы кинигэтин билиһиннэрэр уонна ырытар көрсүһүүлэрэ буолан ааста.
Ол онтон мин В.Г. Белинскэй аатынан бибилэтиэкэҕэ буолбут ааҕааччылар көрсүһүүлэрин билиһиннэриэм. Тэрилтэ кыраайы үөрэтэр салаата ааҕааччыларыгар сотору-сотору араас ис хоһоонноох көрсүһүүлэри, тэрээһиннэри тэрийэр. Бу көрсүһүүлэр хайдах эрэ сэбиэскэй кэмҥэ сотору-сотору суруйааччылар саҥа тахсыбыт кинигэлэрин туһунан кэпсэтэр “Ааҕааччылар кэмпириэнсийэлэрин” санаталлар. Ол да иһин буолуо, араас көлүөнэ ааҕааччы таптаан ааттыыр «Белиҥкэтэ» социальнай ситимнэргэ ыытар ыҥырыыларын хайаан да болҕомтоҕо ылан, тэрээһиннэргэ көхтөөхтүк кыттар.
Соторутааҕыта манна суруналыыс, суруйааччы Борис Павлов-КЭМ «Өйбөр туппут куоратым» саҥа кинигэтин кытта билиһиннэрии буолла. Борис Павлов, псевдонима да этэринии, эдэр сааһын кэмин — буккуурдаах, дьалхааннаах 90-с сыллары хайдах баарынан сырдатар суруйааччы. Кэпсэтии тиэмэтэ кини саҥа кинигэтин тоҕо «Өйбөр туппут куоратым» диэн ааттаабытыттан саҕыланна.
Хас биирдии киһи санаатын истэ олорон, бу кинигэҕэ 80-90-с сылларга бэйэтин “өйүгэр туппут куоратын” булан көрөрүн арыйаҕын.
Театровед, литературнай кириитик Надежда Осипова киирии тылыгар суруллубут кинигэ ырытыллыбакка хааллаҕына, ааҕааччыга кыайан тиийбэтин бэлиэтээтэ. Ол да иһин сэбиэскэй кэмҥэ бибилэтиэкэрдэр ааҕааччылар кэмпириэнсийэлэрин тиһигин быспакка ыытар буоллахтара. Кэрэхсэбиллээҕэ баара, ол онно биһигини, оскуола оҕолорун төрөппүттэрбитин кытта ыҥыран сырытыннараллара. Ол оҕону кинигэҕэ сыһыарыы биир бастыҥ холобура эбит. Надежда Осипова 90-с сыллар төһө да дьалхааннах уустук бириэмэтин иһин, үгүс дьон эдэр саастарын умнуллубат кэмнэрэ уһуктуу сылларынан буолбуттарын бэлиэтээтэ.
Барыыс КЭМ биир дойдулааҕа, Томпо улууһун Кириэс-Халдьаайытын олохтооҕо Алексей Павлов бэйэтин санаатын маннык үллэһиннэ:
— Борис Павлов ханна да таарыллыбатах тиэмэни анаан булан суруйар ураты дьоҕурдаах. 90-с сыллар — биир тутултан иккис тутулга киирэр кэм этэ. Кимиэхэ эрэ — «Пражская весна» кэмэ, кимиэхэ эрэ — уустук ыарахан бириэмэ. Биһиги үгүспүт бу кэми көҥүл тыынын курдук ылыммыппыт, оннук өйдөбүл хаалбыт даҕаны. Онон бэйэбитин бу дьалхааннаах кэмҥэ «сүппүт көлүөнэ» курдук ылыммаппыт. Төттөрүтүн, сырдык кыым чаҕылыйбыт курдуга. Саха сахатын билинэр, киэн туттар кэмэ үүммүтэ. Кырдьык, тыа сиригэр охсуулаах кэм саҕаламмыта. Ол мэлдьэһиллибэт. Оттон айар куттаах, олоххо көхтөөх дьоҥҥо уһуктуу, үйэлээххэ тардыһыы курдук кэм этэ. Барыыс КЭМ хоһоонноро Арбитаҕа майгынныыллар. Маннык айар аартыга киэҥ суруйааччылаахпытыттан биһиги, томполор, киэн туттабыт.
Томпо улууһун Кириэс Халдьаайытыттан сылдьар Альберт Гоголев-Гринпис кинини биир дойдулааҕа Борис Павлов архивист-суруйааччы оҥорбутун бэлиэтээтэ:
— Биир күн дойдутугар кэлэ сылдьан Борис Павлов биһигини, айар, суруйар дьону мунньан олорон, “бүгүҥҥүттэн ыла эһиги бары “краеведтаргыт” диэбитэ уонна “дойдубут Кириэс Халдьаайы төрүттэммит сылын билиҥ” диэн көрдөспүтэ. Дьэ, биһиги сарсын эбиэт кэнниттэн булан аҕалыах буолбуппут баара … түгэҕэ суох ойбон курдук устуоруйалаах дойдутун төрүттэммит сылын Москванан уонна Иркутскайынан тиийэ 8 сылы быһа көрдөөтүм. Саатар нэһилиэкпит икки ааттаах эбит: Кэриэс Халдьаайы – былыргыта, аныгыта – Кириэс Халдьаайы. Мин “Кириэһинэн” көрдөөтүм. Дьэ төрүттэммит сылын булан ыллым – быйыл 180 сылын бэлиэтиир эбиппит. Борис Иванович уубун уйгуурдубатаҕа буоллар, мин бу дьыалаҕа олох да ылсыам суоҕа этэ. Кириэс Халдьаайы алтынньы 2 күнүгэр 1846 сыллаахха төрүттэммитин туһунан нэһиилэ Дьокуускай архыыбыттан буллум, — диэн баран, Борис Павловка махтанан, Кириэс Халдьаайы суруктаах чааскын бэлэх уунна.
Борис Павловы кытта бииргэ үөрэммит үөлээннээҕэ Муома улууһуттан төрүттээх биллиилээх айар куттаах суруйааччы, бэйиэт, учуутал Августина Владимирова-Хабарова Борис Павловы кытта үөрэммит сылларын иһирэхтик аҕынна. Кини үөрэппит оҕолорун айымньыларын «Көмүөл» кинигэ кыһатыгар бэчээттэтэрин кэпсээтэ.
СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата биллиилээх суруналыыс, «Саха сирэ» хаһыат бэтэрээн-суруналыыһа Николай Крылов биир идэлээҕэ Борис Павлов хоһооннорун А. С. Пушкин, М. Ю. Лермонтов хоһоонноругар тэҥниирин, кини толкуйа оннук олус дириҥин бэлиэтээтэ .
Бэйэтин олорор кэмигэр эппиэтинэһи сүгэр Борис Павлов-Кэм тоҕо 90-с сыллары саҥа көлүөнэҕэ хайдах баарынан тиэрдэргэ соруммутун туһунан санаатын маннык үллэһиннэ:
— Мин 90-с сыллар кэмнэрин хайдах баарынан, онно олорон ааспыт дьону, сирэй эппэккэ, уобарастарынан арыйдым. Хаһан эрэ ыччаттарбыт кэлэр кэмнэргэ эргиллэн, 80-90-с сылларга маннык олорон ааспыттар диэн саныылларын курдук. «Өйбөр туппут куоратым» — баҕа санаа куоратын арыйыы. Миигин үөһэттэн «90-с сыллары суруйар киһи бу сылдьар…» диэн анаабыттарын курдук ылынабын. Ол эппиэтинэс, нуучалыы эттэххэ, “мотивациялыыр”. Матырыйаалым олус элбээтэ: айан бэлиэтээһиннэрэ, этнография, эмискэ тиийэн кэлбит хоһооннор. Ол эмиэ туспа кинигэ буолар матырйаал. Аны роман курдук уустук жанрга ылыстым. Биһиги кэммит уһуктуу кэмэ этэ. Ол курдук, билигин умнуллан эрэ дьону таһаарбыта. Чаҕыл Мординовы суруйдум. Ис-иһиттэн талааннаах Амма Аччыгыйын уола билигин ким да саҥарбат-ахтыбат киһитэ буолан хаалла. Кинини булан, бу кинигэбэр киллэрдим. Август Мураны суруйуохпун баҕарабын. Сахаҕа наһаа бөдөҥ бөлүһүөгү ситэ өйдөөбөккө, бары сиилии сылдьаллар. Бу дьиҥэр Чурапчы Бахсытыттан Дьэкиимэптэриттэн тардыылаах улахан бөлүһүөк киһи сылдьар. Нууччалыы тылынан суруйар саха дьонун аахайбат да, ахтыбат да буоллулар. Ол курдук, Лена Яковлева курдук айар куттаах киһи Арассыыйа таһымнаах романы суруйда. Бу туһунан ким эмэ билэр дуо? Бу бары мин көлүөнэм — 90-с сыллар дьоно эбээт!
«Эн өрөспүүбүлүкэ суруйааччыларыттан биир хорсуннара буолаҕын…» диэн этэн туран, «Белиҥкэҕэ» Борис Павловы кытта ааҕааччылар көрсүһүүлэрин тэрийбит бибилэтиэкэр Екатерина Попова махтал тылларын этэн туран, өйдөбүнньүк бэлэҕи туттарда.
90-с сыллар Саха норуотун дьылҕатыгар улахан сабыдыалы оҥорбут бүтүн эпоха уларыйыытын кэмнэрин туһунан Борис Павлов «Өйбөр туппут куоратым» кинигэтин ырытар көрсүһүүнү СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ Саргылаана Адамова бэрт чаҕылхайдык түмүктээтэ:
— 90-с сылларга эдэр сааһым ааспыт буолан, бу роман бастакы чааһа сүрэҕим ортотунан киирдэ. Мин эмиэ олоххо бэрт көхтөөх буолан, ити кэпсэнэр ыччат оһуохайыгар элбэхтэ кыттыбыт киһи буоллаҕым. Борис Павлов хоһооннорун наһаа сөбүлүүбүн. Кини атах сыгынньах дойдутун буоругар тирэнэн туран, кистэлэҥ кэпсээнин истэн, биһиги курдук бачыыҥканан буолбакка, атах сыгынньах сииктээх отунан хааман, дойдутун мүөттээх салгынынан тыынан, сир эньиэргийэтин илдьэ сылдьар. Кини олох устун айар эйгэ тыытыгар олорон, эрэллээхтик эрдинэн иһэригэр баҕарабын. Оттон биһиги, кини ааҕааччылара, айымньыларын өрүһүнэн устан, эмиэ өрүү Борис Павловтыын өрүү бииргэ буолуохпут!