Чиибис Саха сиригэр биир эрдэ кэлэр көтөрдөртөн биирдэстэрэ буолар.
Бу дьикти көтөр туһунан “Саха сирэ” хаһыат саайтын ааҕааччыларыгар анаан РНА Сибиирдээҕи салаатын Ирбэт тоҥ биологическай кыһалҕаларын институтун инженер-чинчийээччитэ Сергей Слепцов маннык кэпсээтэ:
— Бу көтөр муус устар ый ортотуттан саҕалаан кэлэн барар, бастакы кэлээччилэр үксүн суол кытыытыгар, күрдьүллүбүт сиргэ, сылгы аһатар далга баар буолаллар. Онтон хаар уулуннаҕына, төрүүр-ууһуур сирдэринэн тарҕанар, онон алаастарга, киэҥ хонууларга, быраҕыллыбыт бааһыналарга уйаланар. Бу бириэмэҕэ наһаа айдааннаах, уйатын таһыгар наһаа көҥөс көтөр. Чиибиһи бу Саха сирин ортотугар, Бүлүү бөлөх улуустарыгар олорор дьонтон билбэт киһи аҕыйах буолуо.
Ол эрээри сорох дьон баҕар билбэттэрэ буолуо, Чиибис урут Саха сиригэр суох этэ. Бастакы икки чиибис 1963 сыллаахха ыам ыйын 23 кунугэр Өлүөнэ хочотугар, Тамма диэн үрэх төрдүгэр бэлиэтэммиттэрэ. Онтон 1964 сыллаахха Бүлүүгэ көрбуттэрэ, итинтэн саҕалаан улам Саха сиригэр тарҕанан барбыта. Биһиги Үөһээ Дьааҥы улууһугар Дулҕалаах урэх баһыгар 1991 сыллаахха үлэлии сырыттахпытына, Туора Көрдүгэн диэн сиргэ олорор сылгыһыт уолаттар биир чиибиһи өлөрөн аҕалбыттара уонна итинник көтөрү аан бастаан былырыын көрбүппүт диэбиттэрэ. Ити сайын ол сиргэ икки паара чиибис уйаламмыттара. Онон чиибис Дьааҥы хайатын 1990 сыллаахха уҥуордаабыта диэн бэлиэтиэххэ сөп. Онтон улам хоту сыҕарыйан, Боруулаах үрэҕинэн Адыаччы үрэх хочотугар тиийбитэ. Бу иннинэ манна дьон чиибиһи дэҥҥэ көрөллөр этэ даҕаны, сымыыттаах уйаны эбэтэр көтө илик оҕолоох сылдьалларын көрбүттэрэ иһиллибэт этэ. Онтон былырыын 2025 сыллаахха бэс ыйыгар Адыаччыга Түбэ диэн сиргэ икки чиибис уйата булуллубута. Онон ити курдук чиибис бытааннык да буоллар, хоту диэки сыҕарыйан иһэр. Дьоҥҥо чиибис атын көтөр, кус сымыытын сиир диэн сурах тарҕаммыт даҕаны, биир да көтөрү үөрэтээччи ити туһунан суруйа, иһитиннэрэ илик. Чиибис бараах бииһин ууһа, үөн-көйүүр аһылыктаах. Төттөрүтүн кини уйаламмыт сиригэр тураахтар, улахан хоптолор чугаһаатахтарына үүртэлиир, онон атын аттыгар уйаламмыт көтөрдөргө туһалаах диэххэ сөп. Саха сирин көтөрү биллэр үөрэтээччилэрэ Ларионов Г.П, Дегтярев В.Г, Ларионов А.Г суруйбуттарынан, 1991 с. чиибистэр уйаларын аттыгар кустар (көҕөн, моонньоҕон, чыркымай) уонна бараахтар уйаланаллар эбит. Онон бу көтөр Саха сиригэр тарҕанара туох да куһаҕана суох диэххэ наада.
Хаартыскаҕа: Дьааҥы улууһун Адыаччы хочото, Түбэ. С.Слепцов ыытта.