“20-с үйэ кыайбатах ыарыыта» диэн искэни ааттыыллар. Төһөлөөх эдэр да, эмэн да дьону сиэбитэ буолуой? Сайдыылаах 21-с үйэҕэ да бу ыарыы бэриммэт. Ол эрээри, билим биир сиргэ турбат, искэни утары эмтэри, саҥа ньымалары көрдүүллэр, айаллар.
Быйыл Арассыыйа учуонайдара «Ракурс 223Ra» диэн радиофармацевтическай эми айдылар. Эмп судаарыстыбаннай регистрацияны ааста, искэни эмтиир килииникэҕэ туһаныллара көҥүллэннэ. Бу эми Федеральнай мэдиссиинэ-биология ааҕыныстыбататын (ФМБА) Радиологияҕа, онкологияҕа научнай-килиньиичэскэй киинигэр айбыттар. «Ракурс 223Ra» эмп радий‑223 диэн радионуклидтаах. Сүрүннээн уҥуохха хос искэн (метастаза) барбыт буоллаҕына, туһаныллар. Бу эмп ыарыыны мүлүрүтэр уонна метастазаны суох гынарга үлэлиир. ФМБА учуонайдара этэллэринэн, бу эмп мэдиссиинэҕэ стратегическай суолталаах.
Аны туран, эмиий искэнин эмтииргэ геннэй-модифицированнай онколитическай вируска олоҕурбут эми РАН Сибиирдээҕи салаатын Химическэй биология уонна фундаментальнай мэдиссиинэ института оҥоро сылдьар. “Роспотребнадзор” “Вектор” киинэ уонна «Онкостар» («Сколково» резиденэ) кыттыспыттар.
Мэдиссиинэ устуоруйатыгар аан бастаан искэн килиэккэтин өлөрөр кыахтаах белогу оҥорон таһаарар геннээх эми айдылар. Бу аатыгар да этиллэ сылдьар, онколитическай — искэн килиэккэлэрин өлөрөр вирус. Билигин онкология киинигэр бастакы килиньиичэскэй чинчийиини бүтэрэн, иккискэ киирдилэр.
Искэни өлөрөр вакцина
Санкт-Петербурдааҕы Национальнай Н. Н. Петров аатынан онкологияны чинчийэр мэдиссиинэ киинигэр 1998 сылтан искэнтэн быһыыны (вакцина) олоххо киллэрэргэ үлэлииллэр. Үлэ билигин саҥа таһымҥа таҕыста. Бу быһыы ыарыһах иммунитета бэйэтэ искэн килиэккэлэрин булан, суох гынарыгар “үөрэтэр”.
Быһыы искэни эрдэттэн сэрэтэр кыаҕа суох, диагноһа турбут ыарыһахха туһаныллар. Искэннээх ыарыһахтары эмтииргэ араас ньыма туһаныллар: химиотерапия, хирургия, сардаҥанан, араас эмтэринэн эмтээһин. Бу вакцинаны искэн иккистээн тахсыбатыгар туһулаан, эбии ньыма курдук туһаныахтара.
Судургутук быһаардахха, бу быһыыны оҥороллоругар быраастар ыарыһах хаанын ылан, иммунитет дендритнэй килиэккэлэрин искэни буларга, өлөрөргө “үөрэтэллэр” уонна төттөрү киллэрэллэр. Онон биир вакцина биир киһиэхэ анаан оҥоһуллар. Тоҕо диэтэр, искэн көрүҥэ олус элбэх.
Ол эрээри, киһи иммуннай систиэмэтин 100% үөрэтэ иликтэр, онон иммунитет сөптөөх эппиэт биэриэҕэр эрэллээх буолар уустук. Билиҥҥи туругунан, ыарыһахтар 40%-гар көмөлөһөр дииллэр. Сүрүннээн меланомалаах, саркомалаах, киин ньиэрбэ систиэмэтигэр искэннээх дьону ситиһиилээхтик эмтиир. Учуонайдар искэн атын көрүҥнэригэр эмиэ көдьүүстээх буоларын туһугар салгыы үлэлииллэр.
Эмтэммит эбэтэр эпэрээссийэлэммит киһиэхэ ыарыы төннүбэтин туһугар, бу быһыыны ыйга биирдэ-иккитэ биэрэллэр. Ыарахан ыарыһаҕы ылбаттар, иммунитет охсуһар кыахтаах буолуохтаах диэн этэллэр. Ситиһиилээхтик эмтэммит дьон эмиэ баар. 55 саастаах киһи меланоматтан өлөн эрэр эбит. Эпэрээссийэлииртэн номнуо аккаастаммыттар, ол иһин учуонайдар быһыыны биэрэн көрөргө быһаарыммыттар. Бу киһи быһыыны ылбытын кэнниттэн 15 сыл ааспыт, кэнники 4 сылга ыарыы сибикитэ да суох.
Саҥа ньымалары — босхо эмтээһиҥҥэ
Искэн ыарыыларын CAR-T‑килиэккэлэринэн эмтиир ньыманы ОМС страховкатынан судаарыстыба төлүүр буолуоҕа диэн РФ премьер-миниистирэ Михаил Мишустин эттэ. «CAR-T‑клеточнай терапия, пептиднэй ньыма, РНК, о. д.а. искэни утары охсуһар ньымалары судаарыстыба мэктиэлээн, төлүүр буолуоҕа. Ол иһигэр CAR-T ньыманы ОМС страховкатыгар киллэрэн, наадыйар дьон босхо эмтэнэр буолуоҕа. Кэнники кэмҥэ Арассыыйаҕа килиэккэнэн эмтиир ньыма күүскэ сайынна. Бу билим, мэдиссиинэ сайдыытыгар улахан хардыы”, — диэн кини бэлиэтиир.
Арассыыйа Доруобуйа харыстабылын министиэристибэтэ 2026 сылга босхо мэдиссиинэ өҥөтүн оҥоруу бырагырааматын кэҥэтэр. Манна искэни эмтээһин саҥа ньымалара, ол иһигэр искэнтэн быһыылары — РНК-вакцинаны уонна «Онкопепт» пептиднэй вакцинаны киллэриэхтэрэ.
Химиоэмболизация ньыматынан
М. Е. Николаев аатынан Национальнай мэдиссиинэ киинигэр Москватааҕы
А. С. Логинов аатынан Килиниичэскэй научнай киин хирурдарын кытта ис-үөс уорганнарыгар эпэрээссийэни хайытан буолбакка, иннэнэн дьөлөн киирэн, оҥорор буоллулар. Холобур, Москваҕа бу кииҥҥэ куртах, куолай, ноор искэнигэр эпэрээссийэҕэ лапароскопия ньыматын, хирург-роботы хото туһаналлар.
Саха сирин быраастара химиоэмболизация ньыматын аан бастаан оҥорбуттара. Үгүс ыарыһах улахан эпэрээссийэни тулуйбат. Оттон бу ньыманан катетерынан тымырга киирэн баран, ыалдьыбыт уоргаҥҥа тиийэн, искэни булан, онно эми куталлар. Онон эмп искэҥҥэ быһаччы тиийэн, кыччатар эбэтэр суох гынар. Ол эбэтэр, тымыр устун киирэн, укуоллуур курдук гыналлар. Бу ньыманы киһи ордук тулуйар, эпэрээссийэ кэннэ түргэнник чөлүгэр түһэр.
Саҥа онко-киин тутуллан
Онкодиспансерга радиочастотнай абляция, 3D-лапароскопия, торакоскопия, о. д.а. ньымалары туһаналлар. Ааспыт сылга түөс иһинээҕи уорганнарга оҥоһуллубут эпэрээссийэ 90%-нын торакоскопия ньыматынан, ол эбэтэр, 2–3 сиринэн дьөлөн баран, видеокамераны киллэрэн, эпэрээссийэлээтилэр. Бүөр искэнигэр эпэрээссийэ 90%-нын лапароскопия ньыматынан, ол эбэтэр, эмиэ кыра дьөлөҕөһүнэн киирэн оҥороллор.
Өрөспүүбүлүкэҕэ аан бастаан саҥа ангиограф көмөтүнэн быар уонна ис уорганнар искэннэригэр үрдүк технологиялаах эпэрээссийэлэри оҥорор буоллулар. Урут оннук оҥорторорго федеральнай куораттарга барарга күһэллэллэрэ. Саха сиригэр тыҥа, эмиий, быар искэн ыарыылара саамай элбэхтик көстөллөр. Онон 100% эмтиир буоллулар диэн этэр өссө эрдэ буолуо. Ол эрээри, саҥа ньымалары көрдүүллэр, ол сороҕо көдьүүстээх буолар.
“Искэнтэн өлүү аҕыйаата”
Феодосия Иванова, СӨ Доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин штаты таһынан сүрүн онколога:
— Өрөспүүбүлүкэҕэ сыллата 2300‑тэн тахса киһиэхэ искэн ыарыыта булуллар. Кэнники сылларга ити ыарыыттан өлүү 39% аҕыйаата. Хас иккис искэннээх ыарыһах эрдэ булуллар буолла. Ол аата кэмигэр эмтэнэн, үтүөрэр кыахтаах. Билигин өрөспүүбүлүкэҕэ барыта 15 тыһ. тахса киһи учуокка турар. Биэс сыллааҕыта 10–11 тыһ. киһи буолара. Бу элбээһин үчүгэй көрдөрүү буолар, тоҕо диэтэр, бу өлүү аҕыйаабытын туоһута. Бу 15 тыһ. киһиттэн 80%-ра — эмтэнэн, үтүөрэр суолга турбут дьон.
Аныгы онко-киин тутуллан, өрөспүүбүлүкэ тас өттүгэр эмтэнэ барар дьон ахсаана эмиэ аҕыйаата. Урут сылга 500‑чэ киһи эмтэнэ барар эбит буоллаҕына, 2025 сылга 280 киһи барбыта.