Кэлиҥҥи кэмҥэ дьон көрдөрүнньүк олохтон кыбыстыбат буолбутун бэлиэтии көрөбүн. Биир уонча сыллааҕыта дьон кэм сиэрдээх этэ. Ити социалнай ситимнэр күүскэ сайдыахтарыттан дьон тугу аһаабыттарын, ханна сылдьыбыттарын бастаан блог быһыытынан сырдатан саҕалаан баран, “туормаһа” суох барбыттар диэххэ сөп. Култуурата суох өттүлэрэ элбэх сурутааччыланар туһуттан кэрээннэриттэн да тахсар түгэннэрэ сөхтөрөр.
Бар дьон туох дииригэр наадыйалларыттан дуо?
Бастаан утаа сааттаах, сиэргэ баппат быһыыны-майгыны сүөргүлээн хаартыскалаан, видеолаан таһаарар эбит буоллахтарына, кэлин социальнай ситимҥэ суруйар дьон тус олохторун, кэргэннэрин кытта ханна билсибиттэрин, дьоно туох диэбиттэриттэн саҕалаан, кыра сэрийээл курдук сырдатан дьон интэриэһин тардар этилэрэ. Кэлин дьону тардаары куһаҕаны, быдьары суруйар, таһаарар буолуулара бу дьон өй-санаа, култуура өттүнэн таһымнара мөлтөөбүтүн туоһулуур. Дьон бүгүн сыаналыа, сарсын умнуо дии саныыллар. Оттон маны барытын үүнэр көлүөнэ көрө-истэ сылдьарыгар, кинилэргэ холобур буолалларын аахайбаттар.
Үрдүк таһымнаах тэрээһиннэргэ кытталларын бобуохха!
Биһиги биллиилээх, кэрэ эйгэтин тарҕатыахтаах дьоммут куһаҕан быһыыга-майгыга эмиэ киирэллэр. Урукку кэмҥэ ырыаһыттар, киэҥ эйгэҕэ биллэр дьоммут култуураларын таһыма быдан үрдүк этэ. Ити кинилэр күннээҕи олохторугар тутта-хапта сылдьыылара, тус олохторун туһунан ыһа-тоҕо бар дьоҥҥо таһаарбаттарыттан буоллаҕа. Билигин тоҕо барыта аһаҕас буолла? Ким-кимниин көрсүүлэспитэ, ханна арыгылаабыта, күүлэйдээбитэ барыта социальнай ситимҥэ үһү-тамах курдук тарҕанар. Дьиҥэр, култуура эйгэтин таһымын түһэрэр, үүнэр көлүөнэҕэ куһаҕан холобур буолар ырыаһыттар, блогердар сыанаҕа тахсалларын, үрдүк таһымнаах тэрээһиннэргэ кытталларын бобуохха наада дуу дии саныыбын. Оҕолорбут маны көрө сылдьан, туох үчүгэй холобурун ылыахтарай? Туох барыта көҥүллэнэр, бобуллубат, сыгынньах сүүрүөххэ сөп диэн өйдөбүллээх улаатыахтарын сөп буоллаҕа.
Ытаныы уонна биллиилээх буолуу
Оттон сорохтор маннык көстүүнү олох сайдыытынан, нуорматынан ааҕаллар. Арассыыйаҕа биллэр психолог Андрей Жиляев бэлиэтииринэн, аныгы кэм көстүүтэ буолбут. Ол курдук, дьон тус санаатын, ис туругун, тус олоҕун уопсастыбаҕа киэҥник тарҕатан кэпсииллэрин психолог көмүскэл көрдөөһүн курдук быһаарар. Бу дьон бэйэлэрин сатаан сааһыламматтарыттан, атын, туора дьонтон көмүскэл, харысхал, сөпсөһүү көрдөөн таһааралларын ыйар. Ордук оҕо саастарыгар туох эрэ охсууну ылбыт, соҕотохсуйууну көрсүбүт, төрөппүттэриттэн ситэ болҕомто ылбатах, бэйэлэрин дьонтон итэҕэс санана сылдьан баран кэлин кыаҕырбыт дьон эмиэ маннык суруйуохтарын, көрдөрүөхтэрин сөбүн этэр. Психолог маннык быһыыны “Нарциссизм” диэн ааттыыр. Социальнай ситим нөҥүө кэпсэтии, билбэт, туора дьонуҥ санааларын истии бэйэтэ туспа олох диэн этэр кини. Сорохтор ис туруктара ыһыллан, депрессияҕа киирбиттэрин билбэккэ, бэйэлэрин туораттан сыаналанан көрбөккө, кэрээннэриттэн тахсыбыттарын билбэккэ хаалыахтарын сөп. Дьон үгүстүк эрэйдээх-буруйдаах олоҕу олорбут, ол дьуоҕатыттан эрэйинэн тахсан биллиилээх блогер буолбуттары олус интэриэһиргиир. Хас биирдии киһи бэйэтин кыһалҕатыгар чугас кэпсээни-ипсээни, устуоруйаны олус сэҥээрэр дииллэр. Ити ааҕааччылар ис эйгэлэрэ, олоххо сыанабыллара эмиэ уларыйбытын ыйар психолог. Хас биирдии киһи олоҕо хатыламмат, хас биирдии киһи бэйэтин олоҕунан олорор. Ол эрээри, үтүктээйи, көрдөрүнньүк олох сиэртибэлэрэ диэн тус олохторун ыһа-тоҕо кэпсиир, устар, көрдөрөр эрэ дьон буолбатахтар. Балар сиэртибэлэринэн биһиги кэлэр көлүөнэбит буолар кутталлаах…
Саха олоҕо буолбатах
Биһиги, сахалар, сэмэй дьоммут, былыр сахалар итинник гыммат этилэрэ диэтэхпитинэ, аныгы кэм олоҕун укулаата уларыйдаҕа, билигин балаҕаҥҥа олорбоппут диэн хоруйдуохтарын сөп. Ол эрээри, төрүт олохтоох омук бэйэтин нэһилиэстибэтин, култууратын, ис туругун илдьэ сылдьыыта улахан суолталаах. Тастан киирэргэ барытыгар сыстан, ону ылынан, үтүктэн истэхпитинэ, омук быһыытынан сирэйбитин сүтэрэбит.
“Бу олоххо эн эрэ!”
Урукку сылларга психолог көмөтүнэн туһанар дьону туох эрэ итэҕэстээх курдук көрүөхтэрин сөбө. Билигин хас биирдии киһи уустук кэмҥэ психолог сүбэтин туһанар. Сүбэлэтэ-амалата кэлбит киһи урукку кэмҥэ ис туругун эрэйинэн аһар буоллаҕына, билигин кини да көмөтө суох социальнай ситимҥэ туохтарын барытын аһаҕастык кэпсиир буоллулар. Психологтар бэлиэтииллэринэн, бу эмиэ ыарыы биир көрүҥэ буолбут. Тугу да аһаҕастык таһаарбатахпытына дьон биһиги туспутунан умнан кэбиһиэ диэн бэйэлэрэ баалларын көрдөрө, биллэрэ сатыыртан тахсарын этэр. Интэриэһинэй буолан көстөөрү, дьон болҕомтотун тардаары истэрин-тастарын барытын ырыталлар, бар дьон ырытыытыгар ууран остуоллаан биэрэллэр эбит. Ити барыта “Бу олоххо эн эрэ!” диэн бэйэмсэх буолуу өйдөбүлүттэн үөскээбит буолуон сөп. Ол эрээри, Андрей Жиляев этэринэн, бу көстүү быстах кэм көстүүтэ. Дьон блогердартан, барыта аһара аһаҕас буолууттан сылайыаҕа, сонуна ааһыаҕа диир. Өйө-санаата сиппит-хоппут дьон туора дьон олоҕун интэриэһиргээбэтин ыйар. Көрдөрүнньүк олох көлдьүнэ дьиҥ олохтон атын. Оттон олох устан иһэр, бириэмэ хаһан да тохтообот.
САНААЛАР
Светлана Лонкунова, дьиэ кэргэн психолога:
— Социальнай ситим нөҥүө үгүс дьон элбэх сурутааччыланаары арааһы бары суруйуохтарын сөп. Харчыланыы, хамнастаныы биир көрүҥэ буолар. Оттон сорохтор ис туруктарын кэпсээн чэпчииллэр, өйөбүл көрдөөн эмиэ суруйуохтарын сөп. Манна, мин санаабар, ханнык да кистэлэҥ итэҕэс сананыы баар дии санаабаппын эрээри, быдьар быһыыны-майгыны аһаҕастык тарҕатыыга болҕомто ууруохха сөп.
Марианна Афанасьева, бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор, Дьокуускай:
— Дьон тугу да саҥаны аахпат, билиигэ-көрүүгэ дьулуспат буолла. Оҕолорбут төлөпүөнэ, интэриниэтэ суох уруоктарын сатаан аахпаттар. Уруккуга тэҥнээн туһа суох, аныгы олох долгуна, сайдыыта диирбит төттөрү түһүү буолла. Үөрэҕэ, киэҥ билиитэ суох көлүөнэ үүнэн эрэр. Онуоха ити социальнай ситим блогердара «үтүө» холобур буолаллар. Ахсааннаах, чахчы сиидэлэммит ыччат үрдүк таһымнаах буолуо дии саныыбын. «Сиэрэй маасса» хаһан баҕарар элбэх.
Данил Петров, бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор, Дьокуускай:
— Аныгы оҕолору уруккулуу иитэр, сиэр-майгы туһунан кэпсиир туһата суох курдук көрөбүн. Барытын бэйэлэрэ билэллэр, биһигиннээҕэр сайдыылаахтар. Дьиэ кэргэн эйгэтиттэн барыта тутулуктаах. Төрөппүт ыал буолбут, оҕо төрөппүт буоллаҕына, оҕо инникитин туһунан бэйэтэ саныахтаах. Ханнык да уопсастыбаҕа оҕоҕор төлөпүөнү, социальнай ситими көрдөрүмэ диэн ким да кэлэн бобор кыаҕа суох. Төрөппүт оҕоҕо холобур буолар. Атын туора киһиэхэ сэлээннээн оҕоҕун иитиилээх, билиилээх киһи гынан таһаарбаккын. Оннооҕор оҕолоругар сатаан уруок аахтарбат төрөппүттэр бааллар, уһун күн устата төлөбүрдээх “продленкаҕа” туттаран кэбиһэллэр. Ити кэннэ оҕобут кэпсэппэт, төлөпүөҥҥэ умса түһэр диэн ытаналлар. Оттон бэйэлэрэ? Төлөпүөнэ суох биир хамыыны да хаампаттар. Ийэ, аҕа ааҕар, туох эрэ интэриэһинэй дьарыктаах буоллахтарына, оҕо да оннук буолара чахчы, оҕо — төрөппүт сиэркилэтэ.