Ааспыт өрөбүллэргэ буолан ааспыт П.А. Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатырыгар саха биллиилээх судаарыстыбаннай уонна бэлитиичэскэй диэйэтэлэ Гавриил Чиряев сырдык кэриэһигэр анаммыт «Көнө суолтан туораабакка» диэн испэктээк быйылгы Култуура сылыгар биир чаҕылхай айар үлэнэн буолара саарбаҕа суох.
Бу күннэргэ ханна да тиий, дьон бу испэктээги ырытар. Гавриил Чиряев 17 сыл устата салайан кэлбит кэмэ – улахан историческай суолталаах кэм: Саха сиригэр бырамыысыланнас балысхан сайдыыта, саҥа куорат, суол тутуута, норуот хаһаайыстыбатыгар өрө тахсыы, индустриализация олоххо киириитэ. Ол быыһыгар Өксөкүлээх, Алампа, Неустроев айымньылара бобуллан, кинилэр кинигэлэрин таһааран оскуола, бибилэтиэкэ тэлгэһэлэригэр уматыы. Онтон сырдык күннэр үүнэн, историк-учуонай Георгий Башарин туруорсан, суруйааччылар Амма Аччыгыйа, Күннүк Уурастыырап кинини өйөөн, саха классиктара, ону кытта ол иннинэ реабилитацияламмыт Ойуунускай ааттара норуоттарыгар төннүүлэрэ. 1979 сыллаахха устудьуоннар айдааннара. Оскуолаларга саха тылын алын кылааска эрэ үөрэтии. 60-70-с сылларга “оскуола-үрдүк үөрэх” хамсааһын олоххо киириитин мөккүөрэ – бу барыта «Көнө суолтан туораабакка» испэктээккэ сиһилии арылынна.
Оччолорго бу кэпсэммит көстүүлэргэ сөптөөх быһаарыыны ылыныах диэтэххэ, тустаах салайааччыга төһөлөөх уустугун, эппиэтинэстээҕин сэрэйэҕин эрэ. Испэктээккэ кылгас кэм иһигэр омугун, норуотун туһугар кыһаллар дьиҥ чахчы киэҥ көрүүлээх, үрдүк таһымнаах, ырааҕы өтө көрөр салайааччы уобараһа олус табыллан арылынна. Маныаха саха норуодунай бэйиэтэ, испэктээк пьесатын суруйбут Наталья Харлампьева, туруорааччы режиссёр Руслан Тараховскай уонна эдэр артыыс Илья Портнягин судаарыстыбаннай диэйэтэл Гавриил Чиряев салайар талаанын, кини Саха сиригэр олорор араас омук дьонун олохторун тупсарыыга оҥорбут сүдү үлэтин арыйан көрдөрдүлэр.
Испэктээк премьератыгар СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Анатолий Семенов сылдьан, былырыын Гавриил Чиряев төрөөбүтэ 100 сылыгар аналлаах суолталаах тэрээһиннэри ыыппыттарын сырдатан туран, «Көнө суолтан туораабакка» испэктээгинэн үбүлүөйдээх тэрээһиннэр түмүктэммиттэрин иһитиннэрдэ.
«Испэктээк Гавриил Чиряев дьиэ кэргэнин ахтыыларыгар, суолталаах судаарыстыбаннай докумуоннарга олоҕуран турда уонна ыччат төрөөбүт дойдутугар бэриниилээх буола үүнэригэр туһуланна”, — диэн бэлиэтээтэ Анатолий Семенов.
Испэктээги көрө олорор дьон 1979 сылга устудьуоннары кытта тимир, мас туппутунан уулусса устун “сүүрэн” ыллыбыт. Саха классиктарын кинигэлэрин уматыы кэмигэр сүүнэ улахан кулуһун аттыгар кытта “турдубут”. Гавриил Чиряевы кытта саахалланар туруктаах шахтаҕа кытта “киирэ” сырыттыбыт. Бу барыта тыйаатыр тылынан “иммерсивнай ньыма” дэнэр эбит. Ол курдук, үгүс көстүүгэ саалаҕа олорор дьон көннөрү көрөөччү буолбакка, дьайыы кыттыылаахтарынан буолан ыллылар. Бу ньыма кэм тыынын дириҥник ылынарга, сыанаҕа буола турары чугастык ылынарга көмөлөһөр эбит. Ол да иһин буолуо, испэктээк олус уратытык көһүннэ. Саамай кэрэхсэбиллээҕэ, Гавриил Чиряев салайан ааспыт кэмин көрөөччү аныгы ыччат хараҕынан көрдө.
Тыйаатыр эдэр артыыстара бары кыттан, уоту-күүһү таба туттан, испэктээги олус ураты тыыннаатылар. Көрөөччү быһыытынан арай мин биир түгэни суохтаатым – испэктээк афишатыгар Гавриил Чиряев тимир суол устун хааман иһэрэ көстөр. Оччолорго БАМы тута Сэбиэскэй сойуус бары өрөспүүбүлүкэлэриттэн кэлбиттэрэ. Нерюнгри куораты төрүттээбит салайааччы туһунан испэктээккэ биир эмэ өрө күүрүүлээх БАМ туһунан ырыа иһиллэн ааспыта буоллар, оччотооҕу кэм, кырдьык да, өссө төлөөннөөхтүк үгүс киһи дууһатыгар, тиллэн ааһыа этэ. Нерюнгри куората БАМ ырыаларын доҕуһуолунан тутуллубута.
Испэктээк бүппүтүн кэннэ мин хас да киһиттэн санааларын үллэстэллэригэр көрдөстүм.
— Бу испэктээк буолаары турарын туһунан бастаан ийэбиттэн билбитим. Гавриил Чиряев туһунан элбэхтик хасыһан аахпытым, олоҕун, үлэтин анаан интэриэһиргиибин. Кини салайар кэмигэр Саха сиригэр ГЭС, көмүс уонна алмаас хостонор ГОКтар тэриллэн, индустриализация балысханнык сайдыбыта. Саха сирин соҕуруу оройуоннара социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыыларын олугун кини уурбута. Нерюнгригэ Гавриил Чиряевка бюст туруорбуттар этэ. Оҕолортон “бу ким пааматынньыгай?” диэн ыйыппыппар, “биһиги куораппытын төрүттээбит киһи” диэн тута хардарбыттара. Ып-ыраас паарка эбит этэ. Онно олохтоохтор кинини улаханнык ытыктыылларын билбитим, — диэн экология министиэристибэтин кылаабынай исписэлииһэ Максим Петров санаатын үллэһиннэ.
— Мин Гавриил Чиряев үлэлиир кэмигэр баартыйаҕа хандьыдаатынан киирбитим. Онон үгүс көстүүгэ хайдах эрэ ол кэминээҕи “эпохаҕа” төннөн ыллым. Бэрт кылгас кэм иһигэр Гавриил Чиряев өрөспүүбүлүкэҕэ киллэрбит кылаатын – бырамыысыланнас сайдыытыттан саҕалаан, ийэ тылы харыстааһыҥҥа, ыччат тиэмэтигэр тиийэ көһүннэ. Тыйаатыр артыыһа Илья Портнягин, эдэр киһи диэтэххэ, улахан суолталаах оруолу арыйарыттан долгуйара биллэр эрээри, Гавриил Чиряевы чахчы итэҕэтэрдии көрдөрдө. Туттара-хаптара, хаамара кытта үүт-үкчү! Испэктээк маннык уустук кэмҥэ саамай сөпкө көһүннэ дии саныыбын. Ыччат биһиги олорбут 70-с сылларбытын бэйэтэ хайдах ылынарынан көрдөрбүтүн сөбүлээтим, — диэн санаатын тиэртэ Горнай улууһун землячествотын салайааччыта, өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр уопсастыбанньык Надежда Федорова.
Ити курдук,Өрөспүүбүлүкэ күнүн көрсө биллиилэх судаарыстыбаннай, бэлитиичэскэй диэйэтэл, ССКП обкомун 17 сыл салайбыт, өрөспүүлүкэбит сайдарыгар төһүү кылааты киллэрбит Гавриил Иосифович Чиряевы улахан салайааччы быһыытынан арыйар “Көнө суолтан туораабакка” испэктээҕи көрөөччү ылынна, сөбүлээтэ.
Саҥа испэктээккэ Гаврил Чиряев оруолун толоробут артыыс Илья Портнягины кытта «Итии чэй» рубрикаҕа кэпсэтиибин «Саха сирэ хаһыат бээтинсэтээҕи нүөмэригэр ааҕаарыҥ.