Дьокуускай куоракка муус устар бастакы күнүгэр Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан Норуоттар доҕордоһууларын дьиэтигэр Саха Сирин араас муннугуттан самодеятельность эйгэтин иитигэр көр-күлүү жанрыгар үлэлэһэ сылдьар биир үөлээннээхтэр түмсэммит, бэйэбит айар дьоҕурбут курдат куорат олохтоохторун кытта алтыһан аастыбыт.
Туох хайдах буолбутун кириитиктэр, суруналыыстар ырыттахтара уонна ырытыахтара буолуо. Мин, кыттааччы быһыытынан уонна култуура эйгэтигэр үлэлээн биэнсийэҕэ тахсыбыт култуура эҥэрдээх киһи буоламмын, бу тэрээһин ис үлэтин – биэтэһин көрөөччүлэргэ уонна култуура эйгэтин үлэһиттэригэр сырдатыы быһыытынан сааһылаан суруйуохпун баҕардым.
“Сааскы сирэйдэр” түһүлгэ туһунан санаабын суруйбуппун аахпыт буоллаххытына… Дьэ маннык буолан тахсыбыта. Пародия жанрыгар дьоҕура суохпун билинэммин, “Сааскы сирэйдэр” түһүлгэлэригэр санамматаҕым даҕаны… Бэйэбит көр-күлүү – тиэхэлээх барахсаттар социальнай ситим иһинэн түөлбэлэһэн олорорбут биллэр суол буоллаҕа дии. Маҥнай хайдах эрэ күөн көрсүһүүгэ кыттыбаппыттан соччо санаарҕаабакка сылдьыбытым… Онтон, сылга биирдэ сыанаҕа тахсар киһи, муус устар ый чугаһаан истэҕин аайы хайдах эрэ тэһэ кэйдэрэн, испэр аймалҕан төрөөн тахсыбыта. Араас түһүлгэлэр ирдэбиллэрин ырытан көрбүтүм ханна эрэ пантомима, ханна эрэ фокус, ханна эрэ уус-уран ааҕыы диэбит курдук буолан хаалбыт этилэрэ. Аны сорох сирдэр ыраахтара, айан уустуга, өрүс бүгүн-сарсын устуохча буолан барбыта, бүтэһик быыс кэлэн көрөөччүттэн быһа баттаан саба түһэринии, сүрэҕим баҕатын “ньим” гыннаран кэбиспитэ. Биир кыдьыктаахтарын кэлии-барыы, өрө көтүү бөҕөтө буола сырыттахтарына, эн эрэ ньимийэн баран олороруҥ, абытайдаах соҕус буолар эбит. Ол буола олорон, баардах баппат дииллэрин курдук: “Бээ, эрэ бу муустаах кытылга кыбыттаран хаалан эрэр муҥнаахтарга ким эмит наадыйан, санаабытын көтөҕөн тугу эмэ тэрийэрэ буоллар” – диэн тылланыы буолла. Онно, Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан Норуоттар доҕордоһууларын дьиэтин исписэлииһэ Любовь Егоровна Шишигина: “Муус устар 1 күнүгэр биһиэхэ тугу эрэ тэрийбит киһи дуу диэн толкуйдуу олоробут ээ…”, диэн хоруйдаата. Дьэ, доҕоор! Мин эрэ буолбакка, элбэх киһи бэйэм курдук мунан-тэнэн муннукка кэйиллэ сылдьар эбит доҕоттоор. Били “муҥнаахтар мустаннар муораны булбуттар “ дииллэрин курдук, өрө сэгэс гына түһүү буолла уонна тэринии түрүбүөнэ өрө көттө. Холобур, “Сааскы сирэйдэр” күөн көрсүү кэннэ куорат сыанатыгар тахсарга, дьүүллүүр сүбэ профессиональнай таһымнаах артыыстара эйиэхэ туох диэн бирииһи уонна ааты иҥэрбиттэрин хоту, ол хааччах иһинэн хайдах эрэ хаайтара быһыыланан, киһи сыанаҕа тахсар буолар эбит. Гран-прини ылбыттан ордуга суохтук, дипломаннартан таһыччыта суохтук диэбит курдук, тус бэйэҕэр ирдэбилгин бэйэҥ намтатан кэбиһэр эбиккин. Профессионал буолбатах уонна өрүү сыанаҕа тахсыбат киһи оннук турукка сылдьар эбит. Ону Аркадий Михайлович Новиков билэр буолан, көлөһө үрдүгэр сылдьан эрэ маастар-кылаас хабааннаах гостуруол тэрийэр буолара. Сылга биирдэ сыанаҕа тахсар киһи арылларыгар тирэх буолар сүдү уонна саамай наадалаах ньыманы таба тайаммыт эбит. Ол үгэс буолбут гостуруол, кыттааччылар ыһыллан хааланнар, быйыл кыаллыбата.
Туох даҕаны күөн көрсүһүүтэ уонна дьүүллүүр сүбэһиттэрэ суох хомуур кэнсиэргэ кыттыы олох атын тыыннаах буоларын мин дьэ, саҥа биллим. Манна эн бэйэҥ эрэ кыаҕын хоту буолбакка, тэрийээччи эйиэхэ туруорар ирдэбилин ылынаҥҥын, режиссер эппитин истэн, тыаһы-ууһу таҥааччы саҥаҥ-иҥэҥ киэҥ уораҕайы толору ыларын ситиһэргэ модьуйарын толороҥҥун, бүтэр уһугар, бэйэҥ соһуйар гына уларыйан хаалар эбиккин. Итини этэн эрдэхтэрэ: “Учись у профессионалов!” диэн. Маннык тэрээһин сүрүн тутула ылсыбыт тэрилтэ тэрийэр киһитэ (бу түгэҥҥэ Любовь Егоровна Шишигина) бииргэ үлэлэһэр айар бөлөҕүн кытта тэҥ тэтимҥэ киирэн, биир санааҕа кэлэн кыттааччыга кыһаллан үлэлэһэллэриттэн, идэлэригэр таһымнара, ирдэбиллэрэ үрдүгүттэн уонна дэгиттэр туруктаахтарыттан буолар эбит.
Сааһылаан сырдаттахха
Аан бастаан тэрээһин туһунан сырдатыыны (рекламнай хардыытын) Раиса Местникова, аныгылыы сэргэх тыыны ускуустубаннай өй (ИИ) курдат таҥан, чаҕылхай биллэрии тахсыбыта. Афиша кулун тутар ый 20 күнүттэн тарҕаммыта. “Тэтим” араадьыйаҕа күннэтэ реклама тиһигин быспакка барбыта. Банер 27-ҕэ ыйаммыта. Любовь Егоровна бөлөхпүт иһигэр күүстээх тэрийэр үлэни тиһигин быспакка, омуннаатахха, сыанаҕа тахсыахпытыгар диэри ыыппыта. Ол курдук, саала “посадочнай лииһиттэн” күммүт саҕаланара: «Статуска таһаарыҥ! Бөлөхтөрүнэн ыытыҥ!»- диэн ыйан-кэрдэн биэрэ олорбута. Николай Гоголев араас кэмнээх архыыптан хостоон, рекламнай видеоролигы түргэн соҕустук таҥан оҥорбута.
Көрөөччүнү угуйуу, сэҥээриитин тардыы, ыҥырыы уонна бэл, биирдиилээн үлэлэһии бэйэтэ ис кистэлэҥнээх, кэмин-бириэмэтин табан үлэлэстэххэ эрэ түмүктээх буолар эйгэ эбит. Оннук эйгэни хото баһылаабыт администратор Александра Сибирякова күүскэ ылсан үлэлэспитэ. Дьэ, ол курдук араҕас, күөх төгүрүктэр, күннэтэ Любовь Егоровна ону гыныҥ, маны гыныҥ диэтэҕин аайы оргууй сурааһын буола сүтэн испиттэрэ… Буолар күнүгэр күнүс икки чааска эрэпэтииссийэҕэ баар буолаарыҥ диэн илдьити кытта Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан Норуоттар доҕордоһууларын киинигэр, биир-биир түмсэн испиппит.
Долгуйар Дьокуускай киинигэр турар айар эйгэ киэҥ дуолун уораҕайа хас биирдиибитин үөрэ көрсүбүтэ. Этиллибит кэмигэр тэрийээчи, режиссер Василий Зырянов, сыана үлэһиттэрэ – статистар бары баар этилэрэ. Сыанаҕа ханан киирэри, ханан сценкаларга остуол турарын, микрофон хабар сирин хабааннаан барытын сурунан, тиһэн, монтажнай лиискэ түһэрэн испиттэрэ. Миигиттэн бэл, үрдүкпүн кытта сурунан, микрофон ханан турарын режиссер ыйбыт сиригэр туруоран, бэл тарбахтарынан кытта көрдөрөн, микрофонтан төһө ыраах турарбын ыйан-кэрдэн биэрбиттэрэ… Режиссер сүрүн болҕомтотун тыаска-ууска, саҥарар тылбыт дорҕоонугар уурбута. Киэһээни ыытарга суруллубут толору сценарий, хас биирдии кыттааччы көрөн-билсэн ааһарын курдук, сыана ойоҕоһугар турар остуолга анаан ууруллан турара, кэнсиэр, көннөрү хааман иһэн тэриллибит түһүлгэ буолбатаҕын туоһулаабыта. Дьиэттэн тэйэ сылдьар дьоҥҥо иһэр итии, тымныы уу баара кыттааччыларга кыһамньылаахтык сыһыаннаһыы үтүө сибикитэ буолбута. Сыанаҕа тахсаары турдахха, эйэ дэмнээх сыһыан, ирдэбиллээх эрэли биллэрии, ыытааччы Айаан Стручков ситимнээн биэрэр ураты айар тыына түһүлгэни сэргэхтик уонна тыа дьонун сэмэй эйгэтин хоту ис киирбэхтик көрөөччүгэ таҥыллан тахсыбыта. Тыа дьонун килбик, сэмэй уонна норуот кутугар иҥмит көр-күлүү билигин суоҕун кэриэтэ буолан эрэр кэмэ. Арҕаа дойду тыыннаах үтүктүү — юмор дэнэр эйгэҕэ куорат олохтоохторо сыыйа киирэн эрэллэрэ биллэр суол. Оннук көрөөччү, били «английскай юморы өйдүүргэ өй наада» дииллэрин курдук… Саха көрүн- күлүүтүн өйдүүрүгэр сахалыы тыын иитиллэрэ ирдэнэр. Саха көрө- күлүүтэ малтаччы буолбакка, үгэргээн, даҕатан, таайтаран, ханалытан этэр ураты угаайылаах. Ол хоту ыытааччы сиэртэн-туомтан туура ойон тахсыбакка кэнсиэри ыытара судургута суох буоллаҕа. Айаан бэйэтин айар олоҕор төрүт өйдөбүллэргэ күүскэ тирэнэн үлэлэһэр биир чаҕылхай уонна кимҥэ даҕаны майгыннаабат толорооччу, ыытааччы, тэрийээччи диэтэхпинэ сыыстарбатым буолуо.
Дьэ. бу киэһээ хас биирдии үлэһит: муоста сууйа сылдьар дьиэ хомуйааччыттан саҕалаан идэтийии – профессионализм таһымын бэркэ уонна хото баһылаабыттарын илэ көрөммүн олус астынным. Түгэни туһанан сценограф Эдуард Тойтоновка, видео-экран операторыгар Олег Романовка, тыаһы-ууһу биэрээччи Александр Станиславскайга истиҥ махталбын тириэрдиэхпин баҕарабын. Бэйэлэрин идэлэрин толору баһылаабыт идэтийбит исписэлиистэр өссө даҕаны ситиһиилээхтик норуот айар эйгэтин сырдатыыга үлэлэстиннэр, элбэх талааннар арыллалларыгар күүс-көмө буоллуннар!
Тыа сириттэн киирэн, Дьокуускай куоракка күннэтэ сыанаҕа тахсыбат, айар куттаах үлэһит дьоҥҥо судургу уонна киһилии сыһыан бэйэҕэ эрэли саҕарын Норуоттар доҕордоһууларын дьиэтин үлэһиттэрэ үрдүктүк тутан айа, үлэлии сылдьалларыттан олус дуоһуйан уонна өрө көтөҕүллэн кыттыыны ылбыппыттан бүгүҥҥэ диэри долгуйа уонна үөрэ олоробун. Билиҥҥи хаһыытыыр харчы хараҕа муҥунан көрбүт кэмигэр Өксөкүүлээх Өлөксөй аатынан Норуоттар доҕордоһууларын дьиэтэ айар куттаах тыа сирин дьонугар бэйэлэрин айар эйгэлэрин таһаарынар кыаҕы биэрэр айар- тутар Киин буолан үлэлии-хамсыы турарыттан саргылаах санаам саҕахтара сэгэс гына арыллан олоруох, айыах-тутуох санаам өрө көтө кыырайда. Идэтийбит, бэйэлэрин талан ылбыт үлэлэрин итэҕэл тэҥэ өрө тутан үлэлии сылдьар айар бөлөххө уонна салалтаҕа -генеральнай дириэктэр Антонида Николаевна Корякинанан сирэйдээн махталбын, дьоро киэһэ кыттыылаахтарын ааттарыттан, ыытарбын көҥүллээҥ.
Төһө даҕаны хас улуус аайы аныгылыы оҥоһуулаах Култуура дьиэлэрэ дьэндэйбиттэрин иһин, син биир хас биирдии тыа сиригэр айар ыыр хоту олоҕун барааннаан олорор киһи Дьокуускай куоракка киирэн кэнсиэрдиэн дуу, испэктээк, оонньуу көрдөрүөн дуу, айар киэһээтин киэҥ араҥаҕа таһаарыан баҕарар эбээт. Дьэ, оннук түгэҥҥэ аренда балысхана, билиэт атыыта кыаллыбата, эрэкэлээмэни тэрийэн ыытыы кыайтарбата элбэх харгыстары үөскэтэр. Ол түмүгэр үгүс талааннаах айар дьоннор кэмигэр сэҥээриини ылбакка, киэҥ араҥа эйгэтигэр биллибэккэ хаалан хаалаллар. Арай Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан Норуоттар доҕордоһууларын дьиэтэ норуот духуобунай баайын киэҥ араҥаҕа таһааран кэхтибэт кэскиллиир олуктаах ураты ууруулаах сир-дойду буолан, сыанаҕа тахсыан баҕалаах уонна дьоҕурдаах дьоннору, хам-түм да буоллар хомуйа тардан, куорат олохтоохторо дойдуларын салгынын эҥсэн сэниэ ылалларыгар төһүү күүс буолан үлэлии-хамсыы турар курдук. Ол төрдө туохха сытарый диир буоллахха … Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан Норуоттар доҕордоһууларын дьиэтин генеральнай дириэктэрин Антонида Николаевна Корякинаны норуоттан тахсар талааннаах дьону уруккаттан өйүүрүн, төһө даҕаны бэйэтин эн-мин дэһэн сирэй билбэтэрбин даҕаны, тэрээһин үлэлэрин илэ билэр уонна билинэр киһи буолабын. Ол курдук, рок-муусука күүс ылан сайдарыгар олук уурбут «Табык» бэстибээл тэриллиитин утумнаан дьарыктаммыт биир сүдү тэрийээччи буоларын бэлиэтээн, ахтан ааспат табыллыбата буолуо. Антонида Николаевна тыа сирин ис тыынын, кутун билэр киһи быһыытынан, инникитин даҕаны ситимин быспакка араас бырайыактары олоххо киллэрэн үлэлэһэригэр ситиһиилэри баҕарабын!
Биллэн турар, биир эрэ түһүлгэ (былаһаакка) бүтүн Саха сирин тыатын олохтоохторун, төһө даҕаны баҕардар, кыаммата биллэр суол.
Дьокуускай куоракка харчы, барыс киллэрэр анал үөрэхтээх уонна үлэ-дьарык оҥостон үлэлии сылдьар идэтийбит дьоннор аҕыйаҕа суохтар. Үгүс култуура эйгэтин тэрилтэлэрэ олор холлорунан холоон санаа дала – хобби оҥостон дьарыгырар самодеятельность дьонуттан хас эмит сүүс тыһынчанан аренданы толунньаҥнаан ирдииллэрин сорох киһи соччо өйдөөбөт. Ырыынак диэхтэрэ буолуо да… син үлэлии турар араас култуурунай эбийиэктэр судаарыстыбаттан үбүлэнэн үлэлии турдахтара буолуо дии. Саха норуотун айар эйгэтэ норуот буолан суураллыбакка сылдьарыгар — Ийэ тылын күүһэ уонна төрүт эйгэтэ симэлийбэтин туһугар, Өксөкүлээх киинин холобуругар олоҕуран, бас-көс судаарыстыбаннай салалта, бүддьүөттэн үбүлэнэр култуурунай эбийиэктэргэ эбии үбү көрөн дуу, ирдэбил туруоран дуу ыйга 1-2 күнү тыа уус-уран самодеятельноһын кыттыылаахтарыгар арендата суох биэрэрэ буоллар, төһөлөөх саҥа ааттар, ураты айылгылаах айар ыччаттар кынат анньынан дайыахтара эбитэ буолла. Төрүт өйдөбүллэри уонна ийэ тыл күүһүн илдьэ сылдьар тыа сирин төрүт култууратын эйгэтин курдат былааннаах дьайыы түмүгэр куоракка олорор — ийэ тылларын умна быһыытыйан эрэр сахалар, ийэ тылларын, дойдуларын, өбүгэ төрүт тыынын эҥсэн омук буолар улаҕалаах өйдөбүллэргэ чугаһыах эбиттэрэ буолуо.
Саха киһитэ барыта алаас оҕото куттаах, тыа сирэ төрүттээх, нэлэһийэр Эбэлэртэн эҥэрдээх. Саха сирин араас улуустарын айар дьонун түмэр түһүлгэҕэ, дойдуларын ахтылҕанын таһаара куорат олохтоохторо мустан ааһар түгэннэрэ өссө элбии, үксүү турдар ханнык!
Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан Норуоттар доҕордоһууларын дьиэтин үлэһиттэригэр, бү түһүлгэни иилээн-саҕалаан тэрийбит Любовь Шишигинаҕа дириҥ махталбын этэн тураммын, бу бэйиэт Николай Бугаев-Буҕа этиитинэн түмүктүөхпүн баҕарабын: “Култуураны үөрэппэттэр — култууранан олороллор!»
А.ГАВРИЛЬЕВА-ЕЛИЗАВЕТА, Майа
