Ийэ тыл…Төрөөбүт тыл…Саха тыла…Бу тыллар былырыыҥҥыттан ыла ордук элбэхтэ этиллэр буолбуттарын элбэх киһи бэлиэтии иһиттэҕэ. Ол тоҕото өйдөнөр. Сахалар омук быһыытынан бэйэбит тыллаах буоламмыт саҥара-иҥэрэ, суруйа-бичийэ сырыттахпыт. Ким даҕаны бу өбүгэ сүдү бэлэҕин сүтэриэн баҕарбата чуолкай. Онон хойутаан баран кэмсиммэт курдук, хас биирдии сахалыы тыллаах өйдүүн-санаалыын уларыйара, хамсанара наадалааҕын кэм ирдиир уонна ыксатар. Туох барыта кэмнээх дииллэринии, биһиги, уус алданнар кимиэллээхтик хамсанар кэммит дьэ кэлбит курдук…
Быйыл Дьокуускай куоракка баар Ийэ тыл сүрүн сүбэтин этиитинэн төрөөбүт тыл туһугар саҥа сүүрээн быһыытынан бары улуустартан киин куоракка олорор биир дойдулаахтартан «Ийэ тыл» түмсүүлэрэ тэриллибиттэрэ. Кулун тутарга ыытыллыбыт “ИЙЭ ТЫЛ” II пуорумун быһаарыытынан улуустарга нэһилиэк аайы «Ийэ тыл» түмсүүлэрэ тэриллиилэрин ситиһиигэ сыал-сорук туруоруллубута.
Дьокуускайга улууспут «Ийэ тыл» түмсүүтүн сүрүннээччи Заболоцкая Лена Семеновна салайыытынан муус устар 7 күнүгэр биир дойдулаахтарбыт — 10 киһилээх улахан десант кэлэн күнү быһа 3 сиринэн (Бороҕон, Чараҥ, Майаҕас) үлэлээтэ уонна ол үлэтин түмүктүүр мунньаҕа киэһэ 17 чаастан улуус дьаһалтатын дьиэтигэр буолла. Манна ийэ тыл симэлийбэтин туһугар, сахалыы тыыннаах эйгэ баар буоларын туһугар кыһаллар тэрилтэ салайааччылара, улуустааҕы тыл хамыыһыйатын уонна «Кэскил түһэ» ийэ тыл түмсүүтүн кыттыылаахтара, биирдиилээн сэргиир дьон кытыннылар.
Мунньаҕы Заболоцкая Лена Семеновна уонна улуус мунньаҕын бэрэссэдээтэлэ Аммосов Иннокентий Иннокентьевич салайан ыыттылар. Лена Семеновна нэһилиэктэргэ сырыы түмүгүнэн балаһыанньа наһаа куһаҕана суоҕун, оҕолор сахалыы саҥара сатыылларын, ол эрээри төрөппүттэри кытары үлэлэһэр хайаан да наадатын, нэһилиэктэргэ ийэ тылы харыстааһыҥҥа уонна сайыннарыыга түмсүүлэр баар буолуохтаахтарын, улуустааҕы «Кэскил түһэ» ийэ тыл түмсүүтүн кытары бииргэ үлэлэһии саҕаламмытын, ол түмүгэр Лөгөй, Мүрү, 1-кы Хоро, Хоро нэһилиэктэригэр маннык түмсүүлэр тэриллэн сүрүннээччилэр анаммыттарын туһунан билиһиннэрдэ. Иннокентий Иннокентьевич улууска бары хайысхаларынан үлэ барарын, ол гынан баран ону кииннээһин ситэтэ суоҕун бэлиэтээтэ. Биир дойдулаахтарбыт: Семенова Ольга Ивановна — «Сахабэчээт» ГАУ генеральнай дириэктэрин солбуйааччы, Бочкарева Галина Алексеевна — “Ил Түмэн” хаһыат шеф-эрэдээктэрэ, 2008-2023 сс. Арассыыйа Суруналыыстарын сойууһун бэрэссэдээтэлэ, Стрекаловская Зоя Андреевна — Арктикатааҕы судаарыстыбаннай култуура уонна ускуустуба университетын проректора, Заболоцкай Владимир Ильич — СӨ норуодунай артыыһа, Макеев Данил Николаевич — “Чолбон” сурунаал сүрүннүүр эрэдээктэрэ, РФ Суруналыыстарын уонна Арассыыйа Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, Байгожаева Яна Ербулатовна — поэт, психолог, суруналыыс, Жиркова Татьяна Ильинична — норуот үөрэҕин тарҕатааччы, культуролог, этнопедагог, суруналыыс, суруйааччы, «Олох үөрэҕэ» норуот педагогикатын киинин салайааччыта, Готовцева Туйаара Николаевна — СӨ Национальнай бибилэтиэкэтин култуура уонна үөрэх бырагыраамаларын, бырайыактарын отделын сүрүннүүр библиограба, Федорова Лена Дмитриевна — өрөспүүбүлүкэтээҕи лиссиэй-интэринээт дириэктэрин иитэр-үөрэтэр үлэҕэ солбуйааччы, физика учуутала улуустарын туһугар сүрүн санааларын мустубут дьоҥҥо толору тиэрдэ, итэҕэтэ сатаатылар.
Наһаа да үчүгэй тыллаах-өстөөх, наһаа да үчүгэй көрүүлэрдээх дьонноох эбиппит. Мин Ольга Ивановна этиитигэр тохтуохпун баҕарабын. Кини оҕону кытары үлэлэһэргэ методикалары оҥорууга үлэ ыытыллыбытын, саха оҕотун иитиигэ «Эркээйи эргиирэ» барыл оскуолаларга тэҥҥэ киириитигэр туһанар матырыйаал суоҕа мэһэйдээбитин, билигин уһуйааннарга уонна алын сүһүөх кылаас оҕолоругар туттуллар матырыйааллар бэлэмнэрин, уопсайынан садааччаны суоттуур курдук үлэлиэххэ наада диэбитин биир бэйэм сөҕө уонна хайгыы иһиттим. Кырдьык, улахан толкуйтан элбэх да үлэ ыытыллыбыт. Ол эрээри, баары туһаммат боростуой да дьон эбиппит дуу, ким этэрин күүтэрбит эбитэ дуу диэн санаа үөскээтэ. Сахалыы саҥалаахтар бэйэбит кыһамматахпытына, атыттары күүттэхпитинэ олорон хаалыахпытын сөп. Билиҥҥи балаһыанньа оннук курдугун өйдүүр кэм кэллэ, бириэмэ күүппэт! Кини өссө А.Е.Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй “Ортоку олук алгыһа” айымньытын хайаан да ааҕыҥ диэбитэ уратытык иһилиннэ. Чахчы даҕаны, сахатын тылын минньигэһин амтаһыйбыт, кэрэтин, дэгэтин билиммит, уратытын бэйэтин нөҥүө аһарыммыт, күннээҕи олоҕор өрө тутан илдьэ сылдьар киһи төрөөбүт тылыгар сыһыана атын буоларыгар сөпсөһөбүн. Олохтоохтор бэйэлэрин санааларын, көрүүлэрин тиэрдиилэрин истэ олорон, ийэлэрбит үүттэрин кытары иҥэриммит сахабыт тыла барахсан сайдыылаах үйэҕэ сүтэн-оһон, симэлийэн хаалбатын туһугар сүрэхтиин-быардыын ыалдьар дьоннордоох эбиппитин итэҕэйдим. Бары даҕаны улууспутугар сахалыы тыыннаах эйгэни үөскэтэргэ, төрөөбүт тылынан оҕолорбутун иитэргэ ыалдьар, кыһаллар дьон мустубута, эппитэ-тыыммыта истэргэ үчүгэйин. Бары түмсэн, эйиэнэ-миэнэ диэбэккэ, тоҕо түһүнэн үлэлиирбит буоллар…
Түмүккэ улуустааҕы тыл хамыыһыйата бу үлэни сүрүннүүрэ наадалааҕын, атын нэһилиэктэргэ түмсүүлэри салгыы тэрийиигэ биир санаанан үлэлэһэргэ, бииргэ үлэлиир торуму оҥосторго диэн быһаарыы ылылынна. Мунньах кыттыылаахтара бэйэлэрин бириэмэлэрин, ыраах айаны аахсыбакка айаннаан кэлэн күн устата көдьүүстээхтик үлэлэспит биир дойдулаахтарбыт бөлөхтөрүгэр истиҥник махтаннылар уонна өссө даҕаны кэлэллэригэр сырдык эрэл санаалаах тарҕастылар.
Светлана БУРЦЕВА, уопсастыбаннай кэрэспэдьиэн