СӨ Национальнай архыыбын саайтыгар киирэн, ирдэбил ыытан, 17-с, 18-с, 19-с үйэтээҕи докумуоннары арыйтаран, көрүөххэ, үөрэтиэххэ сөп. Аныгы үйэҕэ архыыпка бэйэтигэр да тиийбэккэ эрэ, көрдүөххэ сөп. Атын улууска олорон, айаҥҥа ороскуотурбакка, үлэлиириҥ табыгастаах буоллаҕа. Ол эрээри, саайтка үлэ судургу буолбатах эбит, элбэх ымпыктаах-чымпыктаах.
Сэбиэскэй былаас саҕана нэһилиэнньэ биэрэпиһэ 1927–1928 сс. ыытыллыбыта. Төрүччүнү оҥорор киһи бу докумуонтан саҕалыахтаах, тоҕо диэтэр, кини эбээтэ-эһээтэ бу кэмҥэ баар этилэрэ. Кинилэртэн сиэттэрэн, салгыы хос эбээлэригэр-эһээлэригэр баран иһиэхтээх. Маны тэҥэ, 1930 сылтан хас нэһилиэк аайы хаһаайыстыбаннай кинигэ толоруллара. Бу “Похозяйственные книги” улуустарга муниципальнай архыыптарга хараллаллар. Онон бастаан онно көрдүөххэ сөп. Сэбиэскэй кэмҥэ “Личный листок по учету кадров” толороллоро.
Дьэ, бу кэнниттэн төрүт өбүгэлэрин “Посемейные списки”, “Метрические книги”, “Ревизские сказки” докумуоннарыгар көрдүөхтээх.
Бэлиэтэнии
Национальнай архыып саайтыгар сонуннар, интэриэһинэй суруйуулар эмиэ бааллар. Маны ким баҕарар көрүөн, ааҕыан сөп. Ол эрээри, былыргы докумуоннары кытта үлэлиэн баҕарар киһи сүрүн быраабылалары тутуһуохтаах.
Саайтка киирэн баран, аан бастаан үөһэ өттүгэр баар АИС ЭЛАР диэн бырагыраамаҕа киирэҕит. Бу систиэмэҕэ киирэргэ бастаан бэлиэтэниэххэ (регистрацияны ааһыахха) наада. Манна аҥкыатаны толороҕун. Толору ааккын, аадырыскын, төрөөбүт күҥҥүн, үөрэххин, ханна үлэлииргин/үөрэнэргин, үлэҥ сыалын суруйуу булгуччулаах. Оттон пааспары, төлөпүөнү, электроннай аадырыһы суруйуу булгуччута суох. Бүтэһигэр логиҥҥын, парольгын бэйэҥ айан суруйаҕын уонна дааннайдаргын ыытаргын сөбүлэһэргин биллэрэҕин.
Регистрацияны ааспытыҥ кэннэ, тута кыайан киирбэккин, бигэргэтэллэрин кэтэһэҕин. 5–10 мүнүүтэнэн бигэргэтэллэр. Эбэтэр, аҥкыатаны толоруоххун баҕарбат буоллаххына, Үandex ID уонна Сбер ID нөҥүө киириэххин сөп. Регистрация “түннүгүн” анныгар анал кунуопкалар бааллар, ону баттыыгын. Оччоҕо куйаар-код тахсан кэлэр, ону “Сбер” сыһыарыытыгар киирэн, төлөпүөнүҥ камератынан сканнаан, быһа киириэххэ сөп.
Ирдэбили ыытыы
Бу саайтка докумуону баттаатыҥ да, арыллан кэлбэт. Архыып үлэһитигэр ирдэбил ыытыахха, ону кини көҥүл биэриэн наада. Уопсайынан, билбэт киһиэхэ бу саайтка үлэлиир судургута суох эбит, ол эрээри, хайдах үлэлиир туһунан видеонан да, суругунан да быһаарыы баар. Бастаан ону көрөргүтүгэр сүбэлиибит.
Көрдөтөр устуруокаҕа киһи аатын, эбэтэр, докумуону суруйаҕын. Ханна көрдүүргүн ыйаҕын: архыыбы, рубриканы, пуонданы, о. д.а. Оччоҕо элбэх докумуон аата тахсан кэлэр. Булбут докумуонуҥ уҥа өттүгэр “действие” диэн сурук анныгар кып-кыра тэлиэгэ ойуута баар, ону баттаатахха, “добавить в требование” диэн дьайыыны оҥороҕун. Ол аата, архыып үлэһитигэр ирдэбил ыытаҕын.
Салгыы хаҥас өттүгэр үөһэ көрдөххө, “требование дел ед. хр.” диэн суругу баттаан, “список дел ед. хр. для требования” диэҥҥэ киирэҕин. Дьыала хаҥас өттүгэр “галочка” туруортаан баран, “отправить требование” диэни баттыыгын. Дьэ, ирдэбил ыытылынна. Онтон электроннай буостаҕар сурук кэлэр.
Дьыала электроннай куоппуйата суох буоллаҕына, архыып ааҕар саалатыгар бараргытыгар тиийэҕит. Оннук түбэлтэҕэ хаһан архыыпка тиийэргитин электроннай буостаҕа суруйуохтааххыт, эбэтэр, төлөпүөнүнэн этиэхтээххит.
“Расширенный поиск” салааҕа дьыала, пуонда, опись нүөмэрин чопчу билэр буоллаххына, ордук. Арыллыбыт “түннүккэ хайаан да архыып испииһэгэр Национальнай архыыбы талаҕыт, хас да категорияны талыаххытын сөп. Салгыы пуонда, опись, дьыала нүөмэрин суруйаҕыт, “найти” диэни баттыыгыт.
Булуллубут докумуону көрөр туһуттан, “мышка” хаҥас кунуопкатын баттыыгыт, оччоҕо докумуон арыллар, күөх өҥүнэн умайар.
Оҥоһуу өй көмөтүнэн
Киһи аатын билбэт, нэһилиэк аатын бутуйар буоллахха, чопчу докумуоннары көрдүүргэ арыый уустук буолуон сөп. Барытын бэйэҥ баттаан, хас биирдии лииһин арыйан, өйгүн-санааҕын үлэлэтэн, көрдүүгүн.
Оттон “Яндекс” бырагыраамата Оҥоһуу өйү туһанар буолан, судургутук, түргэнник булар. Манна ирдэбил ыыппаккын. Үчүгэйэ диэн, Национальнай архыып Саха сирин былыргы докумуоннарын бу “Яндекс” бырагырааматыгар укпута. Онон Национальнай архыып саайтыгар киирэн олорон, “Яндекс: Поиск по архивам” диэн “түннүгү арыйан, көмөлөһүннэриэххитин сөп.
Мин эһээм сэрии иннинэ атыыһыттыы сылдьан, балыырга түбэһэн, хаайыыга баран, суорума суолламмыта. Аас-туор сылларга түөрт оҕотун бэйэтэ иитэн, киһи-хара гыммыта. Төрөөбүт сыла да биллибэт, туох да докумуона суох.
Эһээм аатын суруйан, көрдөппүппэр, 26 илиис таҕыста. Манна Арассыыйа араас губернияларын “метрическэй кинигэлэрэ”, “исповедные ведомости” бары таҕыстылар. Араспаанньата биирин иһин, атын ааттаахтары эмиэ көрдөрөр. 26 илииһи барытын арыйан көрдүм да, мэлийдим.
Онтон таҥара дьиэтин аатынан көрдөтөр ордук буолсу диэн, суруйбуппар, “Метрическая книга Тойбохойской Иннокентьевской церкви” диэн испииһэги таһаарда. Төрөөбүт сылын билбэт эрээри, быһа холоон, 1898 сыллаах кинигэни арыйа баттаабыппар, 49 илиистээх эбит.
Илиистэрин хаартыскаҕа түһэрэн, сыыппараҕа киллэрбиттэр эрээри, бу 49 илииһи барытын ааҕыах диэтэххэ, дьэ, сүрдээх үлэ буолууһу. Буочар да араастаах, ааҕарга олус уустук. Бэчээттэммит буукубанан сурук баар эрээри, элбэх сыыһалаах. Холобур: “БоЕвфимъ Сидоровъ Гжи Бородинскаго Насл ридовичъ Николай Ив новъ и законная жена его Анисiя тасія Павлова. Оба Пра Свящ Ник рещанинъ”… Арааһа, Оҥоһуу өй илиинэн суруллубуту ааҕан, бэчээттээбит быһыылаах.
Онон бу манна да “гуглга” курдук биир-икки тылы суруйаат, барытын булуом дии санаама. Элбэхтик хасыһан, өр үлэлээн, булаҕын. Үчүгэйэ диэн, архыып былыргы докумуоннара электроннай көрүҥүнэн бааллар. Букатын буккулуннаххына, архыыпка информационнай өҥө отделыгар эрийэн, сүбэлэттэриэххин сөп. Аныгы үйэҕэ төлөпүөнү булар уустуга суох.
“Көрдөөбүт көмүһү булар” дииллэр, табылыннаххына, эйигин күн сиригэр көрдөрөөрү олорбут, олус ыарахан усулуобуйаҕа туруулаһан үлэлээбит-хамсаабыт өбүгэлэргин булуоҕуҥ, урут билбэтэх чахчыларгын, ким хаана эн тымырдаргар тыгарын, ким дьоҕурун удьуордаабыккын билиэҕиҥ, бэйэҥ сыдьааннаргар туохха да тэҥнэммэт сүдү үлэни оҥорон хаалларыаҕыҥ…