Дьокуускай куоракка “Долгожить” автономнай кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэҕэ ким эрэ төрөппүттэрин, ким эрэ чугас киһитин дьарыкка аҕалар. Манна кырдьаҕас киһи өй-санаа өттүнэн туругун тупсарарга көмөлөһөллөр, тустаах сүбэни-аманы биэрэллэр.
Ол гынан баран, олох-дьаһах көрдөрөрүнэн, баҕалаах эрэ барыта устуудьуйаҕа дьарыктанар кыаҕа суох. Онно төрүөт элбэх: ким кыайан хамсаммат, хаампат, түргэнник сылайар, уопсай туруга мөлтөх, куруук туохтан эрэ долгуйар уо.д.а. Оннук киһи устуудьуйаҕа кэлэн дьарыктанара ыараханын уонна кутталлаах да буолуон сөбүн туһунан үлэһиттэр сэрэтэллэр. Ол эрэн, ити аккаастаныы буолбатах, балаһыанньаттан тахсыахха сөп эбит. Устуудьуйа үлэһиттэрэ кинилэр дьиэлэригэр кэлиэхтэрин сөбүн туһунан сүбэлэһэллэр. Дьэ, онуоха нейротренердэр хамаандалара “күн-ый” буолар.
Нейротренер диэн кимий? Ол туһунан “Долгожить” тэрилтэ салайааччыта Наталья Алексеевна Каратаевалыын кэпсэттибит.
-РФ бэрэсидьиэнин граннарын пуондата өйүүр «Студия когнитивного здоровья «Долгожить»» бырайыагынан үлэ саҥа хайысхатын саҕалаатыбыт. Чопчулаан эттэххэ, нейротренер диэн ааттанар исписэлиистэри бэлэмнээн эрэбит.
-Нейротренер диэн кимнээҕин сиһилии быһааран биэриэҥ дуо?
—Нейротренердэр диэн кырдьаҕас, когнитивнай кэһиллиилээх, түөһэйбит, инсульт кэнниттэн ыарыһахтары өр кэмҥэ көрөр-истэр, көмөлөһөр исписэлиистэр буолаллар. Кинилэр кырдьаҕаһы, ыарыһаҕы көрөргө көмөлөһөөччүлээх эрэ буолбатахтар, когнитивнай кэһиллиилэри кытары сатаан үлэлиир, түөһэйии уратыларын өйдүүр уонна нейрокогнитивнай стимуляция ньымаларын баһылаабыт исписэлиистэр.
Кырдьаҕас дьон бары биһиги устуудьуйабытыгар кэлэр кыаҕа суохтарын өйдүүбүт. Ким эрэ хаамарын ыарырҕатар, ким эрэ илдьэр-аҕалар киһитэ суох, ким эрэ дьиэттэн да тахсар кыаҕа суох — уо.д.а. төрүөттэр баар буолаллар. Онон, итинник дьоҥҥо биһиги өйөбүлбүт наада. Ол иһин, бырайыакпыт чэрчитинэн устуудьуйа көһө сылдьан үлэлиир ньыматын тобуллубут. Ол аата биһиги исписэлиистэрбит устуудьуйаҕа бэйэтигэр эрэ буолбакка, сытар балыыһаҕа эмиэ үлэлииллэр. Ону таһынан кырдьаҕастарга дьиэлэригэр тиийэр нейротренердэргэ көмөлөһөөччүлэри эмиэ үөрэттибит.
-Кыһалҕалаах киһини уонна кини дьиэ иһинээҕи дьоннорун түбүктэрин улаханнык чэпчэтэр эбиккит.
-Кырдьык, биһиги бу үлэбит үгүс киһиэхэ улахан өйөбүл буолла. Кини көмө ылыан баҕардаҕына, дьиэтиттэн тахса сатыыра наадата суох буолар. Биһиги исписэлиистэрбит дьиэҕэ кырдьаҕас туругун учуоттаан, киниэхэ сөп түбэһэр тэтиминэн дьарыктыыллар. Киһи бэйэтин дьиэтигэр, үөрэммит эйгэтигэр олорон, нейротренер эбэтэр кини көмөлөһөөччүтэ биэрэр сорудахтарын улаханнык ыгыллыбакка, холкутук толорор.
Кырдьаҕас киһи когнитивнай туругун анал тиэс көмөтүнэн сыаналыыллар. Тиэс кини өйүгэр төһө өр тутарын, ахсааҥҥа дьоҕурун, тылы хайдах саҥарарын уо.д.а. бэрэбиэркэлиир. Туох эмэ кэһиллии баарын эрдэ быһаарыы кырдьаҕас когнитивнай туругун быыһыан сөп.
Үлэбит үөрүйэҕэ көрдөрөрүнэн, маннык ньыма “Долгожить” тэрилтэ үлэтин хайысхаларыттан биир ордук наадалаахтара уонна туһалаахтара буолла. Когнитивнай доруобуйа хайысхатыгар үөрэммит исписэлиистэр киһини өр көрүү-истии үлэтигэр олус наадалаах буолуохтара дии саныыбыт.
Кырдьаҕас киһи когнитивнай туруга диэн – кини өйүгэр тутар, саҥарар, толкуйдуур, тулалыыр эйгэни өйдүүр, саҥа билиини ылынар уо.д.а. туруга (мэйии үлэтэ)
