Олоҥхо — омукпут устуоруйата, култуурата, итэҕэлэ… Олоҥхо олохпут оҥкулун хоһуйар дииллэр. Урукку сылларга умнулла быһыытыйбыт норуоппут тылынан уус-уран айымньытын саамай бөдөҥө үгүс түмсүүлээх үлэ кэнниттэн төннөрүллүбүтэ үчүгэйиэн! Билигин сөргүтүллэн, сайдан атын таһымҥа тахсыбыта кэнчээри ыччакка туһата муҥура суох буоллаҕа. Олохпут бары эйгэтигэр ньыма быһыытынан өссө киэҥник туһанар буоллар үчүгэй да буолуо этэ. Биирдиилээн да буоллар, ол туһугар кыһаллар, көдьүүстээх үлэни тэрийэр дьон баара олус хайҕаллаах. Бүгүн биир оннук үтүө киһи алгыстаах айымньытын туһунан сырдатыахпын баҕарабын.
Олунньу бүтүүтэ Уус Алдан улууһугар Чараҥҥа И.И.Находкин аатынан Култуура киинин сыанатыгар режиссер, сценарист, драматург Екатерина Свинобоева суруйуутугар уонна туруоруутугар “Быйаман Уус уонна Ырыа Дьырыһыйа” олоҥхо-испэктээгэ үрдүк таһымҥа буолла. Кини бу үлэни бэйэтэ айбыт, суруйбут, артыыстары булбут, бэлэмнээбит. Биир киһи холугар улахан үлэ оҥоһуллубут. Өтөрүнэн көрөөччүнэн маннык туолбатах саала иһэ толору, бары туох эрэ уратыны кэтэһэр курдуктар. Быыс аһыллаатын кытта олоҥхоһут кыра кыыс чэпчэкитик дугунан тахсан кэллэ уонна эппитинэн-тыыммытынан барда. Бу Екатерина Прокопьевна сиэнэ Кээчик Никонова В.Г.Короленко аатынан Амма орто оскуолатын 3 кылааһын үөрэнээччитэ эбит. Кырачаан бэйэтэ иҥнэн, толлон турбакка саҥарара чобуотун эбитин! Кини чуор куолаһыттан салгын сайҕаммыкка, эйгэ эйэргээбиккэ, тула барыта уларыйарга дылы гынна. Дьэ, саҕаланна! Айыы халлаанын анныгар алгыстаах Орто дойдуга тимири тилиннэрэр, маһы ыллатар уус бэрдэ Быйаман Уус — Кондрат Герасимов уонна айылҕаны иһитиннэрэр кылыһахтаах ырыаһыт Ырыа Дьырыһыйа – Алена Давыдова олус дьоллоохтук олороллоро көстөр. Сүрүн дьоруойдар иккиэн даҕаны оруолларыгар олус барсар ыччаттар эбит. Саҥарар саҥалара, туойар тойуктара үчүгэйин эриэхсит! Кинилэр оҕолонор ыраларын толороору үөһэттэн Айыыһыт – Варвара Сидорова уонна Иэйэхсит – Мария Федорова ууну да долгуппаттыы сэрэниин-сэрэнэн оргууй аҕай хааман түһэн кэллилэр уонна оҕо кутун иҥэрэн ыллаабыттара намыынын баҕаһын! Иккиэн даҕаны кэрэ куоластаахтар. Кинилэр алгыстарынан кэлиэхтээх киһи күн сирин көрөр өрөгөйдөөх күнэ үүнэр. Симэхсин Эмээхсин – Екатерина Захарова 3-тэ төхтүрүйэн таҥхаалыктанан тахсан, чороохтоох оҕо кэлбитин этиитэ айбыт аҕаларын чахчы соһутта. Эчи, соргу состоруулаах сонуну эмээхсин киһи туттан-хаптан иһитиннэрбитэ күндүтүн! Бу курдук ыччаттаныан баҕарбыт ымыылаах ыалга үс уол оҕо төрөөн, дьиэ иһэ үс төгүл үллэр үөрүүнэн биирдэ туола түһэр. Ол эрээри кинилэр дьоллорун куһаҕан санаалаах Күтүр дьахтар — Маргарита Крылова ордугургуур аҕай эбит. Кини бэйэтэ уонна арахсыспат аргыстара Ымсыы Дьаалы – Мария Андросова уонна Иҥсэ Обот – Людмила Заровняева сыылла сылдьан уодаһыннарын көрдөрүүлэрэ итэҕэтиилээхтик көһүннэ. Күтүр дьахтар аны аһара баран, араастаан хамсаммахтаан алдьархайы аҕалар абааһыны ыҥырар. Албан Буурай – Семен Ефремов хара тыыннаах абааһыны кыайа тутан оонньоото. Артыыс киэнэ ааттааҕа сылдьар эбит. Кини обургу орто дойдуга баар буола түһээт, түүн ортото үөмэн киирэн, кытаанахтык утуйа сытар уус киһи хараҕын супту оборон ылан им-балай хараҥаҕа хаалларар, оттон ырыаһыт дьахтар көмүс күөмэйин сулбу субуйан ылан, тыла суох оҥорор. Өссө тугу оҥоруо эбитэ буолла, хата Айыы сүөһүтэ Мааныкаан – Ирина Иванова түбэһэ кэлэн, сытыы муоһунан үөлэн ылан үөдэн түгэҕэр дьүгэлитэр. Саха маанылааҕа хорсуна, күүһэ сөхтөрүөн сөхтөрдө. Дьиэлээхтэр сарсыарда уһуктан иэдээн иэнигийбитин билиилэрэ, соһуйуулара, куттаныылара тылынан сатаан этиллибэт түгэни үөскэттэ. Куттарын-сүрдэрин сүтэрбит, төрөппүттэрдээх эрээри тыыннаах тулаайаҕа буолбут оҕолор: Улахан уол – Эрхаан Новгородов (2 кылаас), Орто уол – Эрэл Новгородов ( 3 кылаас) уонна Кыра уол – Айтал Крылов (3 кылаас) бары Чараҥ орто оскуолатын үөрэнээччилэрэ иитиитэ-такайыыта суох хаалбыт, сайынын сөтүөлээн, кыһынын сытыганнаан улааппыт дьоруойдарын бэркэ оонньоотулар. Муҥатыйбыт Быйаман идэлээхтэр таҥараларыттан үҥэн-сүктэн көмө көрдүүргэ күһэллэр. Бу сураҕы суһал сырыылаах Суор – Илья Румянцев илдьэ көтөн тиийэр. Улуу Суорун – Гаврил Орлов бэйэтэ идэлээх буолан, ыллаан доллоһуппута истэргэ чахчы астык! Кини орто дойдуга айыы дьонугар көмөҕө үс уолаттарын утаарар. Ойуун Төрдө – Иван Окоемов, Кыдай Бахсы — Иван Прибылых уонна Тыл Хомуһуна – Павел Аммосов туойаллара, саҥараллара испэктээххэ атын тыыны киллэрдэ. Кинилэр аҕаларын сорудаҕынан уолаттары үллэстэн 9 сыл устата идэҕэ уһуйаллар. Болдьох туолан уолаттар чэлгиэннээх төрөөбүт түөлбэлэригэр сиппит-хоппут, апка-хомуһуҥҥа үөрэнэн идэлээх айыы дьоно буолан эргиллэллэр. Бастакы уол Хотоҕой Ойуун — Семен Портнягин, иккис уол Даадар Уус – Арчын Прокопьев, үһүс уол Айыы Сээн Олоҥхоһут – Айаан Копырин Мүрүтээҕи уолаттар гимназияларын 8 кылааһын үөрэнээччилэрэ уустук оруолларын толору арыйдылар. Хотоҕой Ойуун аан бастаан төрөппүттэрин сүтүктэрин төннөрөөрү Албан Буурай ир суолун ирдээн хараҥа дойдуга тиийэр. Албан Буурай ойоҕо – Вера Самсонова дьонун аһата сылдьара алдьархайдаах көстүү буолла. Оннук үчүгэйдик оонньуур артыыска эбит. Албан Буурай уола – Илья Румянцев оруолун ис хоһоонун эмиэ көрөөччү тута ылынар гына оонньоото. Икки атын-атын оруолу бэртик оонньообут инникилээх киһи буолууһу диэххэ. Албан Буурай дүҥүрдээх ойуун киирэн кэлбититтэн титирэстиэр диэри куттанан ылбытын барытын биир тыла суох төннөрөр. Даадар Уус күөртүн күөртээн, аҕатын көрөр хараҕын, ийэтин көмүс куолаһын таптайан оҥоро охсор. Айыы Сээн Олоҥхоһут, төрөппүттэрин алҕаан, арчылаан, куттарын-сүрдэрин төнүннэрэн, чөллөрүгэр түһэрэр. Төрөппүттэрэ барахсаттар үөрбүттэриэн! Ити курдук, үс төгүл күүһүрбүт айар кут хараҥаны кыайбыта, өбүгэ үгэһэ кэнчээри ыччакка үйэлээх буоларын туоһулаабыта илэ-бааччы бу күн үрдүк сыанаҕа ойууланан таҕыста.
Бу кэрэ киэһэни бэлэхтээбит Екатерина Свинобоева өр сыллаах айымньылаах үлэтин барытын холбуу тутан олоҥхоҕо түмэн көрдөрдө диэххэ сөп. Тоҕо диэтэххэ, кини бу чыпчаал айымньыга сыыйа айар аартыга арыллан тиийдэҕэ, бар дьонугар тириэрдиэхтээх санаатын эттэҕэ. Испэктээккэ саха сөбүлээн туттар сыыппарата — 3 сыыппара этиттэриилээх курдук киллэриллибит. Ону көрөөччү бэйэтэ хайдах ылыммытынан сылыктаан билиэҕэ. Бу киэһэ үс көлүөнэ көрүстэ, испэктээккэ култуура үс тэрилтэтэ кыттыспыт: Чараҥнааҕы култуура киинэ, улуустааҕы Олоҥхо дьиэтэ уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин Олоҥхо тыйаатыра. Хайдахтаах курдук үрдүк таһымый!? Аны олоҥхоҕо барыта 3-түү: үс дойду, үс уол, үс Айыы, үс төгүллээх күүс… Олоҥхо тыйаатырын доҕуһуолдьуттара: Герасим Павлов-Дьарааһын, Дмитрий Готовцев, Айсен Кысылбаиков уонна “Алтан кыл” айар устуудьуйа мусукааннара Гаврил Свинобоев, Владимир Охлопков наһаа даҕаны киэргэттилэр. Кинилэр хас биирдии көстүү тугу этиэхтээҕэр сөп түбэһиннэрэрдии, сороҕор таайтарардыы оонньообуттара тылынан сатаан этиллибэт дьикти! Олоҥхоҕо сырдык уонна хараҥа күүстэр мөккүөрдэрэ көһүннэ, түмүккэ сырдык күүс өрөгөйдөөн көрөөччүлэри үөртэ. Сирдээҕи олохпутугар мэлдьи сырдык күүс өрөгөйдүү турдун!
Светлана БУРЦЕВА, Арассыыйа Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ
