Туйаара Григорьева-Кучу Туйаара, айар аата этэ сылдьарын курдук, кучу чэйи өрө тутан сөргүтэн, олоххо киллэрэн, киэҥник тарҕатааччы буолар. 2011 сылтан саха аһын-үөлүн аҕата Иннокентий Тарбахов салалтатынан саха чэйин культуратын олоҕун анала оҥостон тарҕата сылдьар.
Кини СГУ саха тылын, литературатын уонна төрүт култууратын салаатын бүтэрбитэ. 2000с. Үөрэх үлэһиттэрин идэлэрин үрдэтэр институкка уйулҕаһыт идэтигэр үөрэммитэ. 2018с. М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттар тылларын уонна култуураларын магистратуратын “Чай в культуре народа саха” диэн диссертациятын кыһыл дипломунан көмүскээбитэ. Саха биллиилээх этнограф учуонайа П.А. Слепцов аатынан “Сыл бастыҥ выпускнига” истипиэндьийэ лауреата.
2011с. саха чэйин “Якутский чайный дом” бырайыагынан РФ Президенин 2020с. Гранын кыайыылааҕа. “Чай кучу в культуре народа саха” монография ааптара. «Чайная культура Евразии” бырайыак салайааччыта. 2012с. Москваҕа Саха сирин күннэрэ тэрээһин чэрчитинэн культура бөдөҥ деятелэ А.С. Борисов салалтатынан аныгы кэмҥэ аан бастаан саха норуотун чэйин сиэрин-туомун ыыппыта. 2018с. «Сибиир Чайханата» норуоттар икки ардыларынааҕы фестивальга Саха сирин аатыттан кыттыбыта. 2023с. СӨ Ыалдьытымсах буолуутун ассоциациятын (Т.А. Тымырова) уонна Саха сирин Норуоттарын ассамблеятын (А.Г.Подголов) кытта Евразия (Москва, Казань, Новосибирскай, Иркутскай, Ольхон, Улан Удэ, Кяхта, Горно-Алтайскай, Абакан, Кызыл) чэйи оҥорон тарҕатааччылары кытта бииргэ үлэлиир. 2023с. бырайыак салайааччыта, Россия үтүөлээх артыыһа, кандидата искусствоведение кандидата Айана Ивановна Шинжина уонна чэй үгэстэрин, алтай төрүт культуратын сиэрин-туомун билээччи Светлана Шатровна Катынова ыҥырыыларынан үгэс буолбут саха кучу чэйэ Хайалаах Алтай сиригэр «Кунду-курелу уткуул» диэн «Чайная культура Евразии» алтаай уонна саха норуоттарын доҕордоһууларын бэлиэтэ буолбута. Туяра Степановна 2024с. Арктикатааҕы судаарыстыбаннай культура уонна искусство институтун иһинэн устудьуоннарга чэй искусствотыгар, сиэрин-туомун ыытыыга сертифицированнай церемониймейстердары үөрэтэн таһаарбыта. Кучу чэйгэ олоҕурбут от чэйдэри оҥорон таһаарыы технологическай культуратын эксперэ.
Арчы дьиэтигэр үлэлиир кэммэр Кучу Туйаара саха аһыгар-үөлүгэр, эмтээх отторугар аналлаах тэрээһиннэрбитигэр көхтөөхтүк кыттара, кучу чэйи киэҥник тарҕатара. Хамсык кэмигэр Национальнай библиотека Историческай саалатыгар “Чай кучу в культуре народа саха” кинигэтин тула кэпсэтии ыыппыппытыгар чэй культуратын үөрэтэр учуонайдар, дьарыктанар практиктар киин куораттартан, араас өрөспүүбүлүкэлэртэн кыттыбыттара. Кучу Туйаара куорат, өрөспүүбүлүкэ, Россия, норуоттар икки ардыларынааҕы тэрээһиннэргэ көхтөөхтүк кыттар. Айар үлэтигэр кэргэнэ Александр Григорьев-Саалтааны өй-санаа, күүс-көмө буолар. Эмиэ бэйэтэ туспа көрүүлээх үгүс идиэйэлэрдээх, айар киһи. Кэрэ Куолар куонкурустарын тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ, оҕо киинин, бастакы баттаҕын уган уурар Күбэйэни айан олоххо киллэрээччи, ураты буочардаах худуоһунньук. Григорьевтар айар куттаах ыал.
Аны Кучу Туйаара олоҕун бэлиэ кэрдииһигэр — айар үлэтин уон биэс сылыгар — «Олох тускута» диэн улуу бэйиэттэр, аныгы кэм бэйиэттэрин хоһооннорун, бөлөһүөктүү анаарыыларын нуучча, атын омук тылыттан нууччалыы тылбаастаммыт хоһооннорун сахалыы саҥардан, хомуурунньук оҥорон соһутта. Бу хомуурунньугун кини Россияҕа норуоттар сомоҕолоһууларын уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр культура сылыгар анаата. Ийэтэ Христина Николаевна Сунтаар Аллаҥатын культуратын дьиэтин салайбыта. Билигин бу культура дьиэтэ кини аатын сүгэр. Яковлевтар аҕалара Степан Яковлевич олохтоох балыыһаҕа биэссэрдээбитэ. Кэлин кини Ырыа Ыстапаан диэн өрөспүүбүлүкэ биир тарбахха баттанар оһуохайдьыта, Дархан этээччи буолбута. Оһуохайы сөргүтэн тилиннэрбит дьонтон биирдэстэрэ, “Оһуохай” уопсастыба биир сүрүн чилиэнэ этэ. Үҥкүү тылын этэрин сэргэ бэрт уран тарбахтаах уус этэ. Ырыа Ыстапаан барахсан сүрдээх үтүө майгылааҕа, көрдөөх тылллааҕа-өстөөҕө, үҥкүүтүн тыла ураты сэргэх буолара. Төрүттэригэр олоҥхоһуттар бааллар үһү. Төрдүлэрэ инньэтэх Даҕанчаҕа тиийэр эбит… Яковлевтар кыргыттара бары да ураты суоллаах-иистээх дьон: улахан кыыс, эдьиийдэрэ Татьяна Софроновна Софронова-Майынчы – уран уйулҕа духуобунай киин хаһаайката, СӨ культуратын туйгуна, норуот маастара, коллекционер, балыстара Яна Степановна Яковлева – ойуур хаһаайыстыбатын бочуоттаах үлэһитэ, ойуур хаһаайыстыбатын тэрилтэтин кылаабынай буҕаалтыра.
Кучу Туйаара «Олох тускута» хомуурунньугар бүттүүн киһи-аймах өйүн-санаатын сүмэтин түмпүт түүр омук тылын уонна уус-уран айымньытын сүдү мэҥэ бэлиэтэ буолбут Юсуф Баласагунскай “Кутадгу Билиг” поэматын Сергей Иванов “Благодатное знание” нууччалыы тылбааһыттан кылгас быһа тардыылара сахалыы тылбаастанан, үс түһүмэхтээн киирбиттэр. Редьярд Киплинг, Абай Кунанбаев, Габдулла Тукай, Расул Гамзатов, Роберт Рождественскай, Давид Кугультинов, Николай Заболоцкай, Михаил Пляцковскай, Юлия Друнина, Эдуард Асадов, Андрей Дементьев, Булат Окуджава, Таныспай Шинжин, Паслей Самык о.д.а. хоһоонноро сахалыы тылбаастаммыттар. Кучу Туйаара Светлана Чеколаева уон түөрт хоһоонун тылбаастаабыт. Хомуурунньукка аныгы ааптардар хоһооннорун сэргэ суруйааччылар, биллиилээх деятеллэр — Лев Толстой, Федор Достоевскай, Марк Твен, Маргарет Тэтчер, Виктор Пелевин, Людмила Улицкая, Джеки Чан цитаталара, бэргэн этиилэрэ саха тылынан тылбаастанан киирбиттэр. “Араас омук култууратын алтыһыннаран ааптар иэйиитин, олоҕу көрүүтүн, ис эйгэтин туругун төрөөбүт тылым барҕа баайын, дириҥ өйдөбүллэрин нөҥүө ааҕааччыга тиэрдиэхпин баҕарабын”, — диэн суруйар Кучу Туйаара. Кини араас кэмҥэ сөбүлээн аахпыт айымньыларын талан ылан түмэн тылбаастаабыт. Хомуурунньукка айымньылар нууччалыы уонна сахалыы тылынан тэҥҥэ бэриллибиттэр.
Кучу Туйаара үйэлэри уҥуордаабыт, тулхадыйбат оҥоһуулаах чочуллубут өй-санаа сүмэтэ — олоҕу сүрүннүүр трактаттар, хоһооннор сахалыы саҥардахтарына, аан дойду атын норуоттарын кытта сыһыан тупсарыгар, дириҥииригэр, кэлэр кэнчээри ыччаппыт ычата кэҥииригэр, киэҥ ыырданарыгар, үүнэригэр-сайдарыгар туһалыаҕар эрэнэр.
Буор куту бөҕөргөтөргө, салгын куту сайыннарарга, өйү-санааны сааһыланарга, бэйэҕэ үлэлэнэргэ, ис туругу тупсарарга, сүргэни көтөҕөргө, сиэрдээх олох тускутун тутарга, олох отуорун эрдэттэн олохтуурга араас кэмнээҕи бөлөһүөк бэйиэттэрбит айымньылара өй-санаа биэрэн, сырдыкка, кэрэҕэ — олох тускутугар сирдии турдуннар.
Валентина Бочонина
Сообщение Олох тускутугар сирдээтиннэр появились сначала на Улус Медиа.